Guest writer
HC Vanlalruata
BUDGET KALPHUNG
Mizoram Finance Minister-te'n Mizoram pumpui sum hmuh tur leh hmanna tur tangka kum tina an ruahman an pharh ṭhin (annual state budget) kalphung hi hetiang lama mithiam (economist) kan neihte pawh hian zir chiangin an la chip tak tak lo emaw ni chu tih châng a awm ṭhin. Kum engemaw zât kal ta aṭanga kan kalpui dan, hnathawktu (works department) ni hauh lo Finance leh Planning department a budget sum kan dah tam lutuk kumtin ta hi a ngaihṭhatthlâk hauh loh a ni.
Tunhma aṭang tawh khân he tianga tih hi sorkarna chelhtute hian an chîng ṭhin a, eptu lamin an sawisél ziah na a, an rawn sorkar ve meuh chuan an ti zui ve vek tho tih hi a chiang. Eptu nih lai a ṭha lo an tih leh ṭha an tih loh thu pawh an sawi chhuah ngei kha, sorkarna an han chelh ve meuh chuan ṭha an ti ve leh mai ṭhin tihna a nih chu. Sorkarna an chan ve hma chuan, “He tianga Finance Department lama sum dah ṭeuh ṭeuh hi a ṭha lo. Minister hovin Chief Minister/Finance Minister an tlawn rawn phah a ni,” an ti ṭhin. Mahse, an han sorkar ve meuh chuan sorkar hmasate tih dan ang tho khan an ti ve leh ṭhin a nih hi.
Mi ṭhenkhat chuan he tiang kan sawi aváng hian phunchiar min ti mai thei e. A pawi hauh lo. Kan sawi chhan chu sum ruahmanna tak tak (practical budget allocation) kan duh váng mai a ni. A bîk takin tun hma deuh phei kha chuan centrally sponsored scheme (CSS) te leh khuarél chhiatna thleng thei atâna sum ruahman kha a tak tak ni lovin rin thu-a sum ruahman lawk (token provision) dah ṭhin a ni a. Hei hi chu hriatthiamsak loh chi pawh a ni lova, a chhan chu hriat lâwk theih a ni miau lo a ni. Mahse, tun laia an insawithiamna (justification)-ah hian Special Assistance to States for Capital Investment (SASCI) ang te hi an hmang ta tlat pek ṭhin a, hei hi chu ngaihzam mai chi a ni lo.
Planning Commission awm lai, kan state plan sum (annual plan outlay) túr kan hriat lâwk loh avanga vote-on-account hmanga budget pharh a nih ṭhin hun kha a liam tawh. Kum khat chhunga kan sum hmuh túr hi a kimchang chuan hriat theih vek loh mah se, a hriat ruak tawh tlat a, tun hnu-ah budget pumpui pharh theih loh a awm tawh lo. Entirna sawi ta ila, kumin (2026-2027) tangka kumah hian SASCI-ah cheng vaibelchhe 1,000 bawr vel hmu túrah kan inngai a, hei ai hian a tam hret thei a, a tlêm hret thei tih a ni a. Chumi atân chuan kan ngaih pawimawh túr (priority project) chu sorkar tân lo siam a lo ruahman lâwk theih vek a ni. Chu tianga sorkarin a tih chuan a thawktu túra an tih department hnenah sum kha lo ruahman lâwk a, lo dah mai túr a ni.
Chu tianga ti lova, kan sum hmuh zât túr dawn fel hnu chauh a ruahmanna siam chawp ang chî hi a hminga sorkar ve riang ruang (government worth the name) chuan tih hauh loh túr a ni tawp mai. Hmuh kan beisei ai a tam kan lo hmu a nih chuan hnathawh tur kha an siam belh hret ang a, a lo tlêm ta zâwk a nih chuan an lo ruahman sa zing ami an ngaih pawimawh loh deuh berte kha a chhawk leh theih mai a ni, a harsa lo. Sum hmuh túr leh hmanna túr ruahmanna (budgeting) hi a tak ram (realistic approach) kan mamawh tawh a, kan inkhualtelem rei tawh mah mah chu a ni.
Budget pawisa hmanna tur (sectoral allocation) tihfel hi sorkar tihtúr a ni a, thil danga CYMA, MHIP leh kohhrante an ráwn ṭhin ang néna ngaih pawlh túr chî a ni lova, midang ráwn chî a ni hek lo. Mipui-in he ram enkawl túra an rin tâwk avánga an ai-awh túra an thlante hian an mawhphurhna hi an tlánsanin an hai der thiang lovang. Chu tiang buaipuitu túr chu sorkar kut leh ke, sorkar hnathawk thiamna leh hlawh nei an awm a, anni hian sorkar ruahmanna leh duh dán chu an tipuitling mai túr pawh a ni a. Ruahmanna siam (planning)-ah hian pawisa a pawimawh hmasa lova, a hna thawh dan túr lo siam fel sa kha a pawimawh ber zawk a ni.
Hei bâkah hian kan budget a hrisêl thei lo hi a pawi a, chu chu kan economy kalphung dik tawk lovin a hrin a nih ve bawk rualin “artui nge upa arpui?” tih ang a ni. Ningani a Chief Minister-in a pharh tâk tangka kum thar 2026-2027 budget kha kan en chuan sum ruahman pumpui aṭanga 82.53% chu sorkar hnathawk hlawh, sorkar inrelbawlna senso, pension hlawh leh thil dang, hmasawnna hna thawhna atana hman túr ni lo (revenue expenditure) atân ruahman a ni a. Chutih lai-in hmasawnna hna thawhna leh ram tana rotling (infrastructure) dinna atâna ruahman (capital expenditure) chu 17.46% chauh a ni. Hei hi a mak ang reng a. Revenue leh capital expenditure belh khawm hi 100% ni awm tak a nih lai-in 99.99% a ni.
Tun sorkar tangka kum (financial year) kal mek (2025-2026)-a sum ruahman (budget) pumpui-ah khân revenue expenditure hi 82.51% a ni a, capital expenditure tura ruahman chu 17.49% a ni. Hmasawnna hna thawhna atâna pawisa dah a pung mawh êm êm mai leh budget pumpui aṭanga chhût a sorkar inrelbawlna, hnathawk leh pension hlawh tam lutuk lawi si hi a manganthlâk a ni. Chu mai ni lovin Economic Survey kan en chuan Mizoram mipui zahve ai a tam eizawnna thlawhhma lak leh a behbáwm (primary/agriculture & allied sector) thawhchhuah hi a pung angin a lang na a, 20.55% chauh an thawkchhuak a (Economic Survey 2024-2025). Industry ni lo hna dang thawk (service sector) – sorkar hnathawk leh hotel tih ang chi a thawkte thawhchhuah erawh chu 45.24% a ni daih thung.
He ta ṭanga kan chhut ringawt pawh hian kan economy hi a hrisêl lo hle tih a lang a. Mizoram mipui zahve aia tam daihte thawh chhuah tlêm lutuk hian hmasawnna kai rual lo a tarlang chiang hle a ni. Hetiang a nih reng chuan budget ṭha, hmasawnna atâna ṭangkai pha leh hrisêl neih ni leh mahni tukkhum hmuh ni kan nei ngai dawn lo a ni ber mai. Sorkar hnathawk leh pension la hi Mizoram mipui zawng zawng aṭanga chhûtin 10% an tling lovin a rinawm a, a behbawm service dang néna chhût pawhin an tam thei lo, mahse, an thawhchhuah a tam hle bawk si. Kuthnathawktu thawkchhuak tlêm (marginal worker) kan ngah tih a tilang a, chu chuan lung a tizîng a ni.
Kan politician-te hian tun hma aṭang tawh khân mipui mimirin pawisa kan thawhchhuah tam hi an hlau emaw tih a awl hle a. Mipui hi rethei se, an vote lei a awlsam ang ti ni awm tak hian an khawsa a ang fo ṭhin. Politician/political party-te hi chuan inthlan a tlin hi an thil tum ber a ni mai a. Mipui vote tam thei ang ber hui theih na’n auhlâ an duang chhuak a, chu chu mirethei tinzawn vote zawnna lam hawi a ni zél. Kan ram kuthnathawktute hi thlai leh thei chi hrang hrang chîng túrin kan politician-te hian an sihhmuh tam tawh a, hlawhtlinna tak tak hmuh túr a vâng. A chhan chu an thar chhuah tam apiangin a hralhna lam (market)-ah an buai ngei ngei a ni.
Chu tiang bawkin mahni kutkawiha eizawnna (entrepreneurship) lam hian ngaihthah a hlawh rei tawh a. He lam hmasawnna atân hian budget-ah sum dah a ni ngai lem lo. Kan ṭhalai mahni kutkawiha eizawng túra thiamna nei, thluak ṭha leh theihna neite tân bul ṭanna tur a awm lo. Chu mi-in a hrin chu sorkar hna zawn huai huai a, sorkar hna hniam ber pawh hmuh duhna thinlung an neih phah hial a ni. Sorkar a Group ‘D’ hna ruak thlengin graduate/post graduate-te pawhin an dîl ta mai a, sorkar thuneitute duhsak zâwng an nih loh phei chuan chu pawh chu hmuh harsa a ni zo ta.
Tun dinhmuna Mizoram a awm chhan chu kan kumtin budget a fuh ngai loh vang a ni tih kan sawi tawh a. Kan budget fuh loh nghawng chu mi tam zawk, kuthnathawk, thlawhhma la, huan neite leh mahni kutkawiha eizawngte lam hawi a a tak taka ruahmanna siam a nih ngai loh vang a ni ber a. Chu chuan kan ram economy hi a chhe zawnga sawpin hmasawnna khai rual lo (lopsided development) a thlen a. Mipui nawlpui-in hma an sawn thei lova, politics kheltute hnêna kan vote hralh titiha kan kal reng a ngai ta a ni. Hei hi tibo tur chuan budget ṭha, mipui lam hawi (pro-people budget) kan siam a hun takzet tawh a ni.