KRISMAS LUNGLEN

Thingtlângah kan seilian lova, Aizawlah pawh Aizawl bera ngaih ve ṭhin véng zinga tel pha, Venghnuaia piang leh seilian kan nih bakah, ka pa lama ka pi leh pu leh ka nu lama ka pi leh pu te pawh Aizawl Venghnuai mihlun an ni. Chuti chung chuan vannei kan intih ve em emna chu, Venghnuaia kan naupanlai kan hman dan kha Mizo naupang, thingtlâng nun nen a danglamna a tlém hle a. Kan nunphung bakah Krismas kan hman dan kha a Mizo va, a nuam bik em em a, thingtlâng nun lunglenthlâk tak ang chiah kha kan nunpui ve thei a ni. 

Khatihlai hunah khan kan khawtlang kha hna in ang thawk pét pét leh dinhmun in ang tláng tak kan nih avangin kan inlungrual em em a, khawtlâng nun kha a nuam bik hle a ni. Khawtlângah mihring kan inthlauh zung tawh chuan a nuam tak tak thei lo va, hausa leh neinung deuh tan pawh an zâwlpui bulah lo chuan khawsak a nuam tak tak chuang lo. Rethei tan phei chuan hausa deuhte han “chhoh ṭhian” viau chu a buaithlak tho mai. Chuvangin, kan nun hrim hrim bakah kan Krismas kha a nuamin a hlû a, a Mizo em em a ni.

Tunlai hian Krismas hi a lo thleng thut a; a liam leh nghal vut mai a. Tape recorder leh radio lama Krismas hla ngaithla hmá deuhte hi a hmang rei leh Krismas thlarau chèn chilh rei deuhte chu an ni ta mai àwm e. Tunah hi zawng nu leh pate tana phurrit mai a lo ni ta a, Krismas lènkhâwm lunglènna pawh a awm tawh lo va, kan Krismas hman dan pumpui hi a sap (westernised) tawh ém avangin a lunglènthlâk tawh lo hrim hrim a, lunglènna tlâk pawh a ni tawh lova. Kan lung pawh a léng ta hek lo.

Kan naupanlai chuan (han ti ve khanglang ila), Krismas hi kan hmang rei hle a, November thla aṭangin Kohhran Krismas Committee an han ṭhukhâwm a, naupangho chu kan lo phûr ve nghal em em ringawt mai a. Tunlai anga eirawngbawlna gas hmanga ruai sa leh chaw chhumna tur a la awm loh avangin khawtlângin thing kan phurh ngei ngei a ngai a. Khawi ram a mi emaw, tu huana mi emaw, thing lian ṭha deuh an thawh kha pavalai leh nula leh tlangval bákah tleirâwl leh naupang khan kitin a huhovin kan phur ta ṭhin a, nuam tak a ni. Krismas leh Kumthar atan a hman khawp zãn tur kan phurh a kan put haw kha Krismas hmanna tur bula hmunâwl zau leh zâwl deuhvah tlangvâl chakin an han ek leh vek a, thingkhawn siamin kan dah ro ta ṭhin a ni.

Ruaiṭhehna atan hian tunlai angin paih leh mai theih a siam chaw ei-thlêng (disposable plate) kan hmang ve ngai lo va, sa leh bai, tlak-tui inna atan pawh paih theih no (disposable cup) kan hmang ngai lo. Thlangrá kan thawh khâwm a, chumi chungah chuan changél hnah phahin a chungah chaw leh sa an bun a, kan kil kual mai ṭhin a, hetianga ruaiṭheh hi nuam tak a ni. Ṭhianza ho te, hmél induh deuhte, ruai han ṭhehho kha chu a tluk a awm lo. Chutiang chiah chuan tunlaia mahni inchhûng emaw, Biak in leh hall bula tui herh haw mai tur ang (tap water) a la awm lo va, tuna tui connection ang hi kan la nei lo hrim hrim. Chuvangin, Krismas leh Kumthar ruaiṭhehna atan hian tui chawi chawp a ngai a. Tlâng tui kan cháwi a, tlangvâl la tuai deuh kaihhruaiin naupangin ramhnuaiah changél hnah kan la ṭhin bawk. Tunlai ang ni lovin ke hlirin hla takah kan kal ṭhin.

December thla chawhnu lamah hi chuan khua a lo ro rei deuh tawh a, khur (tuikhur) hnai lamah chawi tur tui tling tam ngai hek lo; khur hla lam kan pan lo thei lo va. Pump khawnvar tia kan sawi mai, petromax khan kawng kan in ên chawp a, nula leh tlangvâl tui chhipchhuan leh kawt kha an kal thluai thluai a, naupang khan kan zawh tâwk tâwk kan chawi ve bawk ṭhin. Khatiang huna petromax chhi thiam leh khai thei kha chu kan ngaisâng ṭhin hle a ni. Satui leh chawhmehtui inna tur chuan mau an sát a, mau théiin an sem a, kan in mai a, nova in aiin a tui zawk daihin kan hre nghe nghe.

Kan vénga naupang rualin, rual û deuh kaihhruaina a hnah kan lâk khan, kan kohhran upa min khan, mi 20 leh 30 bawr vel ei atan vawksa kg chanve min paitir ṭhin a. Buhfai tam tâwk nen kan buhchiar a, a sa, kutzungte hmawr tiat lek leka kan chan sawm kha kan han zawng ta ṭhin kha a ni a; a châng chuan buhpáwl zinga hriau bo zawn ang vel a ni, mahse puar el euhvin kan ei tho mai. Ka pu (ka nu pa)  N.T. Biaka kha ruaiṭhehna a sa sem ren a sawi a ni bawk a. Keini a tute pawh min suah hlâwk ngai chuang lo. Mahse, sum a harsa a, kan rethei hlawm em a, chubakah sa a lo vâng bawk nen khan ren kha a lo ngai hle chu ni àwmin ka ngaihtuah let leh hian rinna ka nei ta. 

Mipa naupang tan chuan Krismas leh kumthara talh tur sial emaw bawng emaw buaipui kha a nuam hle. Hnim ei tur awmna a kan thlah ni a lo thlen kha chuan, a hma zanah kan mu hlei thei tawh mang ṭhin lo va. A lo zaidam viau chuan a chungah kan inchuansiak a, kan thlahna hmunah khan kan ri chèl chúl ṭhin. Sial/ bawng ki kârah khan tlangsam par kan thiat bawr lûk a, mawi kan va ti ṭhin tak em! Kan ṭhian zaho khan rangva hmanga kan khuang khàwr chawp leh a vuakna fung nalh fé a suih hmang khan, Krismas hla rem kan zir ṭauh ṭauh va. Urláwk zan emaw, a hma deuhah emaw kan Carol ṭhin. Carol-naah hian thingfâk kan hlawh tlangpui a, pawisa leh thildang ei theih chi emaw dawn mial cháng kan nei bawk Nuam tak a ni. Thingfâk kha kan hralh leh a, fâk 12 kha chengkhat vel man ni ta-in ka hria.

Krismas rorèl aṭanga inhawt phur ṭan kha kan ni bawk a, Krismas kan urlâwk rei a, kan hmang rei bik hle. Tunlai angin duh duh huna sa ei tur a awm lo va, a leina lah kan nei hek lo. Ruaiṭhehna a duhtawk a kan han lim ṭhin kha chu lung hi a awi vèng veng mai a ni. Chhungkaw rethei zual tan phei chuan sa hmeh tur chuan Kumthar ruai ṭheh tûk aṭanga kum tawp Krismas ruai nghah leh vang vang a ngai a. Chuvangin, ruaiṭheh kha a hlu em em a, tunlai, sa chitin kan ei theih tak hnu hi chuan, ruaiṭheh hlutna hi a hniam ta hle a, kan la kalpui ta zel tho chu a nia! 

Tunah chuan Krismas hi a lo thleng thut a, a zo leh nghal ta mai a nih hi. Kan Krismas hrim hrim pawh hi Bethlehem lam hawi hauh lo a nih bakah a sap nial nual ta lutuk a, lunglèn a hnawt ṭiau tawh. Bethlehem leh nausen piang rawngkai leh rimnam reng reng lo, sapho tihdanin Christmas tree, snowman (vurmi), misletoe (thlikthli-ékbawm chi), pheikhawk rawng sâng (boot) lem, Masi putar thilphal (Santa Claus), hmartawp vûr ram sazuk (reindeer), vûr chunga tawlhna báwm (sleigh) tih vél kha kan buaipui ta chiam mai a. Hindu êng Kût (Diwali)-a an in leh khawlai electric êng hmanga an chei chu entawn deuh reuhvin, êng hmanga in chei chu kan ti Krismas ta viau bawk a. 

Kâwn chei kan uar chiam a, sorkar lam lahin kàwn chei mawi ber lawmman te a siam thûl. Kan Mizo hlaphuah thiamte’n Mizoram, tlângram ngei mai, kan khawdai lawkah Bethlehem leh ranthlèng min hûn hnaihsak a, an hlaphuah khan lung a kuaiin thinlung a hneh ṭhin a, lung a lêng bawk. “Aw, Bethlehem tlâng ka thlen hma chuan chawl lovin ka kal ang,” han tih te hi chuan, Bethlehem hi hla lutuka awmah a ngaih theih hauh loh va. “Bawngin tlâwma ka lal riangvai tak saw,” han tihte phei hi chuan rawn hûng hnai tak a ni, mit a hmuh mai theih a hnaiha min chhawpsak chu kan mitthlain a hmu nghal mai reng a, chu chu kan thinlunga Bethlehem min hûn luhsak vang a ni. 

Mahse, tunah chuan helam hian kan lung a lèn ta meuh lo va, sap nial nual, Korean nial nual kan nih tákna hi engtik aṭanga lo inṭan nge ni a, sap hla thlûk (solfa) hmang lova fakna hla sak chu Kristian lo riauva hriatna hian eng chen chauh nge min chiah khawloh ták chu le? Engpawhnise, Krismas leh Kumthar hlim taka hmang turin chhiartute duhsakna kan hlàn che u a, Vankhama’n, “Kan ei kan in Krismas se” a tih kha he hunah hian chhiartute’n i hrereng ang u.