LENGPUI A SUM HLOH

A hma lamah khan Lengpui ram chhunga mi 7 ram lei chungchânga thil felhlel langsár zual engemaw zât kan târlang tawh a. A bîk takin thil inthup kan hmuh theih ang angte kan puang a. Thil felhlel lian tham leh tenau deuh thlengin kan puang tawh emaw kan tih lai-in mipui sum hlohna lian tak mai, kan rinhlelh êm êm, a finfiahna kan neih si loh kha a finfiahna kan hmu ta hlauh mai a. Mipui hriata puan loh chi a ni lo.

Chhiah tipung lo túra intiam kan sorkar dinglai hian kum 2024 September thla aṭang khan petrol a value added tax (VAT) lâk ṭhin zat chu 5.23% aṭangin 10%-in a tisâng a, diesel a VAT lâk pawh 16.36% aṭangin 18%-ah a tisâng a nih kha. Hemi kum vek hian The Indian Stamp (Mizoram Amendment) Bill, 2024 chu Assembly-in pawmin Stamp duty 1% lâk ṭhin chu 3%-ah tihpun a ni bawk tih kha mi tam tak chuan kan theihnghilh leh hial tawh mai thei e. Stamp duty tihpun hian ram inlei leh hralhna a chhiah chawi a tipung a, chu chuan sorkara chhiah chhun luh a tipung ang tih beisei a ni.

I kal pêng hlek teh ang. Mi tam takin kan hriat loh chu leiman (land revenue) leh a behbawm ‘Zoram Chhiah’ bakah chhiah dang neuh neuh (tax & fee) hi house pass, land settlement certificate (LSC) leh periodic patta siam an awm belh reng lai-in chhiah khawn zât hi a tlahniam telh telh tih hi a ni. A tlahniam satliah lova, kum tina a tlâkhniamna hi 42% dawn lai te a tling thei a nih chu! A chhan lam kan luh chilh thûk hman lovang a. Central sorkar-in Lengpui ram a leina a chhiah lâk ngei ngei túr ni si a, lâk a nih loh avánga cheng vaibelchhe têl mipui sum hlohna hi kan chhui dâwn a ni.

Ram chhiah (leiman leh a behbawm) tlâkhniam zêl chungchâng hi kan luh chilh phawt ang. Mizoram Resources Mobilisation Committee (MRMC) ṭhutkhawmna a member zinga pakhat Pu S. Rolianthanga (Land Revenue & Settlement department officer pension) phawrh chhuah hi han en ta ila – kan ram chhiah lâkluh tlém chhoh zêl dán chu a chiang mai awm mang e. Hei hi tangka kum 4 chhung chauh a ni –

Kum 2020-2021 kuma ram chhiah lakluh zat chu cheng vaibelchhe 22 leh nuai 38 a ni a. Kum 2021-2022 tangka kumah khan cheng vaibelchhe 14 leh nuai 76 khawn a ni a, tangka kum hmasa aia a tlemna chu cheng vaibelchhe 7 leh nuai 62 chuang zet a ni a, za zêla chhûtin 34.04% zet a tling. Kum 2022-2023 khan tla hniam lehin cheng vaibelchhe 13 leh nuai 12 hmuh a ni a, a tlâkhniamna (kum hmasa aia a tlém zâwkna) hi cheng vaibelchhe 9 leh nuai 27 ṭhelh a ni a, a tlâkhniamna hi 41.39% a ni. Tangka kum 2023-2024-ah phei kha chuan Revenue department-in ram chhiah a khawn chhuah hi cheng vaibelchhe 13 leh nuai 2 chauhah a tla thla ta a. Kum hmasa aia a tlâk hniamna hi cheng vaibelchhe 9 leh nuai 36 zet (41.82%) a ni.

Land Revenue & Settlement department-in leiman leh ram chhiah dang aṭanga sorkara chhún luh ‘land revenue’ kan tih mai a tlêm telh telh hi Mizoram sorkarin chhiah aṭanga sum tam zâwk lakluh dán leh mipui/sorkar sum renchem dan dap túra Chief Minister kaihhruaina hnuai a din MRMC tân chuan nasa taka ngaihtuahna sén ngai a ni a. Ram chhiah aṭanga sum lâkluh hi a kum téla pung chho túra ngaih a nih lai a a tlêm zawng hlîr mai a a kal kum tin mai hi chu MRMC tán chuan mut-mawh-hnár-mawha neiha, a chhan zawn chhuah hi tihmakmawh a ni.

Kan thupui-ah kan lût tawh ang. Lengpui VC huam chhûnga Parchhingchheng ram an tih mai a mi 7 ram lei chungchângah hian a hma lama kan sawi tawhte chu kan sawi nawn hranpa tawh lovang a. Mahse, he’ng mi 7-te ram, Indian Air Force (IAF)-in a leina man hi cheng vaibelchhe 188 ṭhelh a ni a. The Indian Stamp (Mizoram Amendment) Bill, 2024 hmanga Mizoram sorkarin stamp duty 1% aṭanga 3% a a tihpun tak ang khân ram leikhawmtu leh sorkar pawhin ram neitu-a pawm thlap a, zangnadawmna pawh a pêk Pu Rohmingliana khân hemi rate ang hian pe dawn se la chuan cheng vaibelchhe 5 leh nuai 61 aia tlêm lo a pe ngei ngei túr a ni.

Entirna atân mai mai, tangka kum 2023-2024 khân Pu Rohmingliana’n stamp duty a chawi túr hi hemi kum hian chawi ta se la chuan, Revenue department-in ram chhiah aṭanga a sum hmuh hi cheng vaibelchhe 13 leh nuai 2 chauh ni lovin cheng vaibelchhe 18 leh nuai 81 a ni dawn a, a hma kum ai-in ram chhiah lakluh hi nasa takin a pung dawn zâwk tihna a nih chu. He tiang a nih lai hian Aizawl chhim lama House Pass nei pakhatin min hrilh chu kum khat leiman Rs. 500 bawr vêl a lo pêk theihnghilh avangin a House Pass renew kawngah harsatna tâwkin leiman pêk an lo remti lo niin a sawi thung. Thil tenau lama kan khauh viau lai hian mipui sum túr hlawm lian thamah chuan kan mit kan siai leh sî em tih hi ngaihtuah tham tak a ni. Cheng vaibelchhe 5 leh nuai 61 hi lo chawi se la chuan Bana Kaih hnuai a Chief Minister Special Package hi mi 1,122 in an dawn belh theihna tur a tling a ni.

Mihausa-in cheng vaibelchhe 187 nuai 90 hu ram a hralhna a dán anga stamp duty a chawi ngei ngei tur cheng vaibelchhe 5 leh nuai 61 aia tlêm lo a chawi loh kha an ngai zamin an theng-a-thawngah a lut lo hle ni-in a lang. March ni 11-a Assembly-a MNF member Pu H. Lalzirliana zawhna ziaka a chhánna-ah khân Lengpui a ram leina-ah ram lei leh hralhna Stamps & Registration Act (dán) hnuaiah Land Revenue & Settlement Department ah register a la awm lo.ni-in Land Revenue & Settlement Minister Pu B. Lalchhanzova chuan a sawi mauh mai a, hei hian mi tam tak rilru a tina ngei ang.

Zawhna a chhánna-ah hian “Ram hralhna man (sales amount), atanga sang zawk zawk atangin 3% chawi tur a ni. Sales Amount hi cheng vaibelchhe 187 a nih chuan cheng vaibelchhe 5.61 a ngai a ni,” tiin a sawi a ni. Mahse, Pu Rohmingliana bank account-a pawisa thuntu sorkar kha chuan ‘sale deed’ an tih mai a, Lengpui a ram neitu mi 7-te nena an thuthlun kha a pawm lawi si tihna a ni a. Kum 2005 a sale deed ziah kha kum 20 hnu-ah stamp duty an la chawi ta lo a ni bawk.

Keini’n ram neitute’n an hming an ziah loh thu chiang taka an sawi avang leh kha sale deed-ah khan ram man zat a inziah miau loh avangin a lem (forgery) a ni e, kan tih kha sorkar chuan a pawm lova. IAF hnena la hlan chhawn leh tur mi 7 ram inleina (sale deed) kha pawma Pu Rohmingliana hnena sum a pe a nih si chuan 3% Stamp Duty (Rs. 5.61 crore) chu chawitir awm tak a ni a. A chawitir lawi si lo. Mi 7-te leh Pu Rohmingliana inremna (sale deed) kha pawm a nih loh chuan pawisa (Rs. 187.90 crore) kha a tíra ram neitute bank account-a thun awm zâwk tak chu a ni bawk si.

Minister hian zawhna dang a chhanna-ah, “Registration Act 1908, Section 17-in a sawi angin, property (land lease/sale deed) hi Compulsory Registrable tur a tih avangin Sub-Registrar's Office-ah register tir ngei tur a ni a. Registration tih a nih loh chuan Sorkar chuan document puitlingah a ngai lo,” a ti a. :Pu Rohmingliana leh ram neitu mi 7-te ziah ni a sawi ‘sale deed’ kha registration fee pe lo leh register loh a ni a. Registration fee Rs. 30,000/- pawh chhunluh a ni lo. Chuti chung chuan sorkar chuan kha pawisa tam tham, cheng vaibelchhe 200 ṭhelh kha a pe chhuak tho a. Revenue department-in “Document puitlingah sorkarin a ngai lo” an tih lai-in sorkar kut leh lam chuan document puitlingah a pawm lawi si hi a mak tih mail oh chu sawi tur a awm lo.

Ram inleina a awm rêng rênga stamp duty leh registration fee la zat zat tura kan ngaih, Revenue department hnena stamp duty leh registration fee pe lo hnena heti zât zât pawisa pêk chhuah a ni hi a mak satliah lova, sorkar/mipui sum túr a heu nasa hle a. Dan bawhchhiatna nasa tak a ni bawk. Sorkar sum lâkluh tihpunna atâna 1% aṭanga 3% a stamp duty tisângtu he sorkar pawh hi he sorkar tho hian a namnúl hlê a ni! Mirethei te te hnên aṭanga la zat zat zêl si, indawrna lian tham cheng vaibelchhe 200 ṭhelha lâk a ni leh si lo hi enge a awmzia? Sorkar hian mipui hnena hrilhfiah a ba chiang a ni.