LANG TLANG LO

Zêp nâk emaw, kum 1996-97 vel lai khân ka hna avanga ka tel véna pâwl awm chhun Mizoram Journalists’ Association (MJA) member nihna hlihsak ka ni a. A chhan chu kan pawl hruaitute leh member-te huatthu ka sawi váng a ni. Kha mi ṭuma min khenbeh chhan kha thil dang ni lovin, editor ka nihna ‘Senhri’ (kartin chhuak) chanchinbu a kan thuziah váng kha a ni a. Kan thiam vek lo na a, tún thleng hian inchhírna erawh ka nei lova, keimah tak phei chu ka dinna ngai rengah ka la ding a ni.

Chu ta kan thu ziah chu Mizoram, a bîk takin Aizawl-a chanchinbu ṭhenkhat copy chhut zât aváng a ni a. Mizoram sorkarin kha tih lai khân sorkar advertisement dawng thei tur chanchinbu chu copy 500 tal chhuah a ni túr a ni ti-in a bituk a. Chumi zat pha lo zîngah pawh chuan copy tlêm lu lai lutuk zualte copy zât kha kan ziak a. A hun lai kha chuan huat viau awm tak pawh a ni e. Kha tih lai a kan ziah chhan ber erawh kha chu MJA hruaitute kan hrilh bîk lova, ṭul kan ti lem lova, ka thiam loh tak pawh a ni ang e. Mizopa diktakin a rilru a awm zawng zawng (tunlai ṭhangtharte social media a an phunchiar ang ni lova) sawi loh kha kan thupui a ni miau a.

Kha tih lai a ka ziah kha keima irâwm chhuak a ni lova. Khatih lai a rorellai party hruaitu pakhat kha chief minister khán chanchinbu copy tlêm zual, sorkar advertisement hmu ve tho site chhui chiang túrin a tîr a. CM hnêna a report thehluh behchhan khân kan ziak mai a ni a. Kha report-a a lan dán chuan chanchinbu ṭhenkhat kha chuan copy 12 chauhte an tichhuak a, a ṭhen phei chu sorkar advertisement an hmuh chauh a chhuahte an ni hlawm a, copy 500 tichhuak tling lo zawng zawng pawh kan ziak kim lem lo.

Khatih hunlai khân ka thawhpui chanchinbumite tihmualpho tumna thinlung kan nei miah lo tak tak tih hi kum30 liam hnu hian chiang takin ka sawi duh. A hlim chhawna Guwahati ka zin ṭum khan phailam chanchinbumite kha ka thlenna hotel-ah an lo lêng khawm a. Freedom of the Press vawnghimtu tur chanchinbu pawlin min hnawtchhuak kha mak an tih thu an sawi a. Engmah ka sawi duh lo. Sawi ila chuan kan mualpho zau mai mai dawn tih kha ka hria a ni.

Kha tih hun lai a kan rilru a awm ber chu thil lang tlang (transparency) pawimawhna a ni. Kha thil kan chhuah hmâ khân kan chhui zui viau mai a. Chuta kan hmuhchuah pakhat chu chanchinbu copy tlêm zet pakhatah khan department pakhat director khan tender/quotation advertisement a chhuahtîr a. Khá chanchinbu kha copy 50 pawh tling lo a ni.

Dán zawh kim na’na tender/quotation a chhuahna chanchinbu kha tu-khaw-kha chhiar hlawh lo leh copy tlêm lutuk a nih avangin a tender chhuah kha director chhungte mi pakhat leh midang 2 hmingin an chhâng a. Dan zawh famkimna atâna chhângtu mi 3 awm ve mai an ni a, an chhanna rate pawh ruahman lâwk tih a chiang hle. Chhângtu 3 zînga a tu emaw ber pawh khân kha hna kha hmu sela, a thawktu leh a hlawkna têltu tur chu chiang sa a ni mai a. Kha directorate hotu lu ber khân a langa dán bawhchhe si lovin dik lo taka sum hmuh a hlawkna atâna hmanraw pakhatah chanchinbu copy tlêm kha a hmang ṭangkai a ni.

Kan ziah fo tawh angin Lengpui VC huam chhunga Pârchhingchheng ram vêla ram lâk chungchang kan ziah pawha ram lâkna dán kan hman mêk - The Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013 bawhchhiatna kan sawi kha namnúl mai chi a ni lo. He dan hming hi ram lâkna dán (Land Acquisition Act) a ni satliah lova, dán kalphung felfai taka zângnadawmna pêk leh lang tlang takin (Right to Fair Compensation and Transparency) tih kher kher a ni tlat.

Chuti’ang chu a ni chung si a, he dánin a phût anga tualchhûng chanchinbu 2 tala chhuah túr a nih lai a pakhatah mah chhuah a ni lo kha a lang tlang miah lova, he ram lâkna dán kan hman lai hi a hming aṭangin bawhchhiat nghâl a ni tihna a ni. A tíra ram neitu mi 7-te hminga ram lâk kalpui tlang a nih dán kha a mak hle a, Rohmingliana’n sorkar thuneitute tel vena hauh lohva ram inleina/hralhna (sale deed) a lo ziah, ram neitute’n an hming an ziah hnan chu sawi loh an tel lo satliah lova, an hriatpui miah lo an ti si a. Chuti a nih chuan kha inlei/hralhna lehkha (sale deed) kha a lem siam chawp tihna a ni.

Sorkarin a tíra ram neitute hnêna a hriattir hauh lo ringawt aṭang pawh khân sorkar thuneitute’n kha sale deed kha a lem tih hre chungin (?) an pawm lui a ang hle a, a tír aṭanga a táwp thlenga ram neitu anga an hming lang tluan parhte account-ah sum dahlût lovin ram leikhawmtu Rohmingliana account-ah cheng vaibelchhe 70 an thun a. Ram neitu a hming lang ve rêng rêng lo, notary public hma a Rohmingliana’n power of attorney a pêk, sorkar thuneitute’ an hriatpui ve hauh lo túra ngaih Henry Lalremsanga Hlawnmual kha cheng vaibelchhe 117 leh nuai 90 chuang an pe a. A tír aṭanga a táwp thlenga ram neitu anga ziahlante chu sum pêk chu sawi loh danin a phût angin hriattîr pawh an ni hauh lo a nih kha.

Right to Information Act, 2005 kan hman ṭangkai dán túr chungchângah ngawt pawh hian lang tlang sorkar siamna lam hawi hauh lo hi a awm chho mêk chu a nih hi maw. Karnataka Lokayukta ni ṭhin Justice N. Santosh Hegde khân chiang takin a lo sawi tawh a. Eng/tu sorkar mah hian chak leh chiang taka an thiltih chhuitu an duh lo, a ti tawp mai a. Duh thâla an hlâwkna túr leh an tâna ṭha túr an tihte lo hailing mualphotu chu an láwm hauh lo niin an sawi a ni. Chu tiang chu a nih miau avángin kan ram hruaitute hian engkim lang tlang ai chuan an thup theih apiang thup an duh a, RTI Act, 2005 pawh hi an tidal (dilute) hret hret chu a nih hi maw.

Chu mai a la ni lova. Kan ram a kan aiawhte rorelna inkhawm sâng ber (assembly session)-ah kan hruaitu ṭhenkhatin RTI Act hmanga kan hriat duh kan díl chhuahte chu rin tlâk tâwk lo ang leh Assembly a zawhna chhanna chu dik zâwk ang te a an sawi hi a pawi khawp mai. Assembly-a zawhna chhanna ngei pawh tihsual palh tihdik leh a awm fo tih kan hria a. Sorkar pakhata zawhna zawttu a inan’ loh avanga zawhna ngai reng chhanna a inang lo ṭhin hi thil vanduaithlâk a tling. RTI Act hmanga zawhna chhánna hi sorkar thil chhinchhiah (record) tlawhchhana pêk a ni túr a ni a, chhânna dik lo an pe thiang lo.

RTI Act hmanga zawhna pêk chhuah kawnga kalphung thar ṭha lo zet mai chu sorkar mualpho vénna atân ni-awm taka zawhna chhánna túr Minister hnena file hmanga kaltîra an phalna lâk a ngai tawh ni a sawi hi a ni. Hei hi sawi rîk a zing ta viau mai a, a dik a nih ngat chuan a pawi khawp ang a, sorkar hnathawh dan lang tlang chu kan hlat tial tial dawn tihna a ni a, Mizo mipuite hian sorkar lang tlang leh tukkhum hmuh ni kan nei ngai dawn lo tihna a ni ang.

India ram awptu British sorkar khan an sorkar inrelbawlna kha India mi an hmuhsit êm êmte’n an hriat ve theih loh na’n India ram awptu (viceroy) Lord Curzon hun lai khan The Indian Official Secrets Act, 1904 kha a siam a. Chanchinbu khuahkhirhna leh mipui-in hriat theihna chanvo an neih rahbehna atâna siam a ni. Hei hi India a lo zalen hnu pawh khan hman zui zêl a ni a, ram hruaitu leh sorkar miliante’n an thiltih dik loh, a bîkin an eirûk thupna hmanraw ṭangkai berah an hmang a. Kum 58 zet hnu-ah ram pum huapa na taka nawrna a awm reng avangin kum 2005 khan he dan chhe tak hi hnawlin RTI Act, 2005 hi a lo piang ta hrâm a nih kha.

Mipui-in ram hruaitu kan thlante leh mipui rawngbawltu sorkar hnathawk (public servant)-te’n kan tana hna an thawh dán hriat theihna chanvo hi democracy thuthlunga bilh tel a ni chungin RTI Act hian a rawn nemnghet zual a ni tih kan hriat a ngai a. Mipui-in ram rorelna kalpui dán hriat theihna chanvo kan neih hi a theih chin chin thup a, eiruk leh dán kalha thiltih up beh a, puanhnuai thiltih tih tumte laka kan humhalh a ngai tak meuh a. Kan chanvo humhalh hi kan chanvo a ni tih hre rengin, RTI Act tihdal hi i phal lo bur ang u.