Guest writer
HC Vanlalruata
LENGPUI ṬUMHMUN
Mi tam tak chuan kan theihnghilh tawh mai thei e. Kum 2011 May ni 4 chawhma dar 10.45 khan Northeast Shuttle company thlawhna, American siam Cessna Caravan 208B (VT-NES) chu Lengpui ţumhmunah a chesual a nih kha. Kha thil thleng, a thlawhna khalhtu leh michuangte pawhin hliam an tawrh miah loh lai khan Mizorama damlo tam takin harsatna namen lo an tawh phah zui a, tun thlengin a chhe zawngin nghawng a la nei mêk a ni tih hre lo hi Mizoram mipui tam zâwk kan nih a rinawm.
Imphal ṭumhmun aṭanga rawn thlawk chhuak he thlawhna té chi pilot bâkah mi 9 phur hi Lengpui ṭumhmuna a rawn ṭum dawn hian thlawhna tlán kawng (runway) hmawr lam, thlawhna dang ṭum ṭhinna pel daihah lei a rawn rap a. Ding turin tlán kawngin a daih tawh loh avángin thlawhna tlánkawng aṭanga tlán liamin, a bul kawr té, feet 60 vela thui-ah a zuk lût ta a ni. A khalhtu leh michuangte hliam na an awm lo hlauh a. Airports Authority of India (AAI)-in thlawhna lo ṭum túr khawl hmanga lo ṭanpuitu atana a bun fel hman tawh, la hman ṭangkai hman si loh – Instrumental Landing System (ILS) a su chhe thung.
Hliam na an awm lova. ILS pawh a hnu-ah kan hmang zui leh thei a. Chu bakah a hnu lamah hian ILS bâkah Precision Approach Path Indicator (PAPI) pawh tluang leh ṭha taka hman zui a ni. Ministry of Civil Aviation chuan kum 2011 June ni 23 khan he thlawhna te chi chêtsualna chhan chhui túr hian mi 3 awmna Committee of Inquiry a din a. Air Marshal (retd.) P.S. Ahluwalia chu chairman a ni a, Capt. Sanjay Verma leh K.B. Batra te chu member an ni.
He Inquiry Committee report hi a phek a chhah tham khawp mai a. He tah hi chuan a kimchanga ziah chháwn sén rual a ni lo. He thlawhna, Cessna Caravan 208B hi North East Shuttles Pvt. Limited ta a ni a. Thlawhna khalhtu (pilot) hi kum 22 a upa, ramdanga thlawh phalna license bakah India rama thlawhna khalh phalna Foreign Aircrew Temporary Authorization (FATA) nei a ni bawk a. Thlawhna hrim hrim a la khalh tam lohva, daihriat a la neih tlém bâkah Cessna Caravan thlawhna phei chu mihring phur túr leh Lengpui ṭumhmun ang tlângram chhengchhia a thlâwk chhuak a, ṭum túr chuan a tling tâwk lo niin inquiry report chuan a târlang.
Lêngpui ṭumhmuna a rawn ṭum dâwna Air Traffic Control (ATC) nena an inbiakna zawng zawng enin he chêtsualna hi pilot thiam loh hulhual a ni, tih chu chhui chiangtute hmuh dán a ni a. Ram danga pilot license neite India rama thlawh phalna pawm a nih dan ‘FATA’ pawh a fel lova, a chetsualpui thlawhna hi mihring phur chunga khalh túr chuan a la thiam tawk lo an ti a. Chu bâkah Lengpui ṭumhmuna a ṭum dan kha a dik lova, ATC nen an inbiakna-ah zawm túr a záwm lo bawk a ni. A khai khawmna-ah chuan kha thlawhna chêtsual chhan kha eng dang mah ni lovin pilot thiam loh liau liau a ni, tih chu Inquiry Committee hmuh dan leh chiang taka an ziah dan chu a ni.
He ti chung hian India ram thlawhna service leh thlawhna ṭumhmun chungchanga thuneitu sang Directorate General of Civil Aviation (DGCA) chuan he Inquiry report dawn a nih hnu September ni 26, 2012 khân B-category ni ṭhin, Lengpui ṭumhmun chu C-category-ah a rawn tihniam (downgrade) ta ringawt mai a. Kha tih laia sorkar thuneitute khan central sorkar thuneitute hnenah lungawi loh thu an thlen em, an thlen zing em kan hre mai thei tawh lova. Vawi khat chu kha tih lai a Civil Aviation Secretary Pu Vunlunmang Vualnam hnenah khan Principal Consultant (Aviation) Wing Commander J. Lalhmingliana khan na ang reng tak chuan a ziak a. Tun thlengin central sorkarin an la rawn chhâng ta lo ni awm tak a ni.
Lengpui ṭumhmun, B-category ni ṭhin C-category a DGCA-in a rawn tih hniam tâk hian nghawng ṭha lo zet mai a nei a. Lengpui ṭumhmuna la ṭum ngai lo thlawhna, reng reng chu ‘Check Pilot’ an tih mai-in ṭum phalna a pek loh chuan an ṭum khap a ni ta hmiah mai a. Hei hian thlawhna té chî pawh a huam vek avangin damlo phurhna bîk thlawhna (air ambulance) pawh an ṭum hlei thei ta lova. Damlo tam tak leh an chhûngte tawrhna namên lo a thlen mêk a ni. Delhi, Kolkata, Guwahati leh India ram khawpui dang aṭanga Mizorama damlo phurh luh turte chu Lengpui ṭumhmuna ‘air ambulance’ a ṭum theih loh avangin an buai rei tawh hle.
Chêng tam tak sênga damlo phur chi thlawhna hmanga Mizoram rawn pan ni si kha Lengpui ṭumhmuna an ṭum theih loh avangin duh an thlang ta a. Agartala emaw Kumbhirgram (Silchar) ṭumhmunah emaw rawnṭumin Mizorama service mek helicopter kha cheng nuai tel sênga a hranpa a hman leh a ngai ta ṭhin a ni. Sum leh pai sén thlawn mai a ni lova, hun leh tha a lo thlawna sen a ngai a. Damlo tân phei chuan hun hi a pawimawh zual a, thih leh dam a hril fo si ṭhin a, an manganna a thuah hnih/thuah thum tak meuh meuh a ni.
He thil hi sorkar hian a ngaihthah rei ta viau mai a. Doctor kan biak kualte chuan he mi chungchangah hian an damlo enkawl tam takin harsatna an tawh thu an sawi nasa hle a. Mipui khawih thil a nih avángin court lama public interest litigation (PIL) hmanga zualko a DGCA hi khin mai duh pawl pawh an awm thu an sawi. Pilot thiam loh vek ni ti a Inquiry Committee-in a ziah lai a amah chu hrem ta lova, Lengpui tumhmun dinhmun tihniama mipui min hrem ngawt mai hi a dik lova. Sorkar hian tih tak zetin bawhzui ta se la. Chief minister hian general administration department (GAD) changtu a nihna pawhin Union Civil Aviation Minister emaw Secretary hnenah emaw na takin thlen ta se la, he harsatna hi sutkian theih a nih a beiseiawm. Chu ta a la tlang mai lo a nih chuan Prime Minister leh Union Home Minister hnenah pawh na taka nawr mai túr a ni dawn lo’m ni?
He ti chen chen damlote, an chhûngkhat lainate manganna ngaihthah a a awm hi a zia lo tak zet a. Sorkar hian tih tak taka a bawhzui a ṭúl tawh a ni. Kan sorkar hian Lengpui ṭumhmun hi Airports Authority of India (AAI) kuta hlan tuma hma a lâk thu chief minister khan assembly inkhawmah khan a sawi a. Indian Air Force (IAF) kuta hlan tum zawng chuan hma an lâk chhunzawm tawh loh thu a sawi tel bawk a. Thil lawmawm tak a ni – an ti tak tak a nih chuan. Chuti chung pawh chuan he harsatna hi chin fel a nih theihna atâna tih tak taka tha thawh hmasak chu a ngai tho tho mai.
Lengpui ṭumhmun chungchâng sawi tâkah chuan DGCA hian tun hma chuan aerodrome license hi tih dan phung pangngai angin kum 2 atân a pe ṭhin a. Kum 3 kal ta vêl aṭang khân a ni awm e, thla 3-te thla 1 atân lek lekte a rawn pawtsei ta ṭhin a, hei hian Mizoram sorkar a he lama mawhphurtute tân harsatna namên lo a siam a. Aerodrome license tihnun a nih loh chuan thlawhna ṭum phal a ni si lo. Chuvángin kum 2 thleng a nih loh pawhin thlawhna ṭumhmun dangte ang bawka hun rei zâwk atana aerodrome license pawt sei túr hian sorkar laipui hi nawr a ngai a ni. Chu mi rual chuan Sorkar hian Lengpui tumhmun enkawltu official tu-emaw ber hi AAI-ah thlawhna tumhmun enkawl dan zuk training tir se la, kan harsatna tam ber hi chu a kiangin a rinawm.
Kan thlawhna ṭumhmun neih ve chhun hi ngaihven a ngai a. Rêl lo lût tawh mah se, hmanhmawh thila Mizoram pâwna kal ngai kan larsap, CM, minister, MLA leh official-te bâkah damlote, zirlaite leh tihtúr dang neite tân chuan a la ṭangkai êm êm tih chu thuneitute hi a hre chiang ber zawk túr an ni a. Lengpui ṭumhmun hmang ṭangkai bertu leh mi dangte harsatna tawh pawh hre chiangtu túra ngaih thuneitute hian kan thlawhna ṭumhmun neih chhun hi an ngaihthah mah mah a. Pawisa siamna túr remchâng awm lohna lam chu an ngaihven lo ni berin a lang ṭhin. Mipui tâna ṭangkai leh pawimawh, tute’n emaw harsatna leh khawlhkham an siam avánga mipui harsatna nasa tak an tawh hi mipui thlan sorkar leh mipui rawngbawltu (public servant)-te hian an ngaihthah thiang lo tih hi an hriat a, an harh chhuah a ngai a ni.