Guest writer
HC Vanlalruata
LENGPUI RAM LEI BAWK
Lengpui VC huamchhunga ram lei/ram lâk chungchâng hi kan ziak tam ta hle mai a. Ziah chhunzawm a ṭul tawh lem lova ngaih hnu-ah hriat thar belh a awm leh ṭhin avangin ‘a hlui lo a thar leh ṭhin’ tih ang deuhvin kan ziah zawm chho ta zél a ni tih chhiartute chuan kan hre awm e. Túna kan ziah tur hi a táwp tak takna a nih tawh a rinawm a, mahse, huai taka sawi ngam erawh chu a la harsa viau. A chhan chu thil inthupte hai lana a awm chhoh zêl váng hi a ni ber awm a sin.
Ṭawngkam duhtui zualte’n, “Lengpui a mimal ramte hi an lei lo,” an ti a. A dik a, a dik lo thei bawk a, a pawm leh pawm lotu rilru mai mai a ni. Vaivakawn pa Rohmingliana khan Lengpui VC huamchhunga ram 8, mi 7 VC Pass-te kha a lei ngei tih hi phat theih a ni lo phawt a. Chutih rualin tuna rorellai party leh sorkarna chelhtute’n ‘a pulunga hralh’ (outright purchase) a nih lohna túr leh tribal ni lo (Indian Air Force) hnena hawhtir (land lease) turin an her rem ta zawk ni a an sawi hian mi tam tak chu min bum a, min ti chi-ai miau a ni.
He thil hi thuhmahruai ang rengin han sawifiah ta ila. Mizoram leilung hi tribal ram a nih avángin tribal ni ve lo tân ram neitu nihna neih theih a ni lova. Hawh (lease) erawh chuan a theih reng. Mizoram sorkara department-te ngei pawh hi tribal an nih loh avangin an pisa ram zawng zawng hi land lease a pek vek an ni a, Land Settlement Certificate (LSC) hmanga ram pêk theih an ni lo. The Mizoram (Land Revenue) Act, 2013 Bung 9-na ‘Transfer of Ownership of Land) tih section 98, sub section (2)-ah khan tribal ni lo hnena ram hralh/pek khap tlat a nih thu chiang taka tarlan a ni. Indian Air Force (IAF) hi tribal a ni lova, ‘a pulung’ a lei/laktir hi kan dan hmanlai hian a khap tlat a ni.
Thla hlui March ni 16 khan Lengpui VC huam chhung ram leina a sorkarin Stamp Duty aṭanga a hmuh ngei ngei túr cheng vaibelchhe 5 leh nuai 61 a hloh thu kha kan ziak a. Kan sorkar pachhe takin ama puala sum a lo tuak (state’s own revenue) véna túr atâna heti zât hloh hi chu a uiawm tham takzet. Chu aia pawi zâwk chu hemi kawnga dán bawhchhiatna hi a ni. Revenue Minister-in March ni 11, 2026-a assembly-a ziaka zawhna a chhanna-ah khan Rohmingliana leh ram neitute ram inleina lehkha ‘sale deed’ kha register loh a nih thu a ziak a. Registration Act 1908 section 17-na-ah chuan register a nih loh chuan sale deed kha document valid a pawm a ni lo tih a inziah thu a sawi a. Hemi avang hian sorkar hian chiang takin dán a bawhchhia a, sum tam tak a hloh phah bawk a ni.
Kan hriat chinah hian sum tihchingpen hi India ram leh Mizoramah pawh hian a awm fo tawh na-in minister-te court-in a hrem hi an la tlêm hle mai a. Thubuai nei chu CM/minister an awm ve fo tawh a court-in thiam loh a chantîr meuh erawh chu khawvár lam arsi ang pharh an la ni. Hei hi a chhan bulpui ber chu file-a ziak lova officer-te ṭawngka a thupêk (oral instruction) an tih ṭhin váng a ni awm e. He tiang a nih ṭhin avang hian ‘Zawnga tuar ai Ngau-in a tuar’ ta ṭhin a ni ber mai.
Lengpui VC huam chhûnga mimal ram lâk (land acquisition) chungchangah hian ziak ngei a (e-file a) remtihna petu Chief Minister leh Revenue Minister hi an insawifel thei ang em? Thil dik lo nasa tak awm ni a lang hi a tawpa an thuneihna hmanga pawmsaktu an nih avangin an mawh hi a nêp thei lovang a. He thil hi ‘independent investigation’ hmanga finfiah a nih chuan an chalah phûng a táwp lo thei dawn lo. A bîk takin e-file ah hi chuan CM hian he ram lâkna atana remtihna (approval) hi heti’ang hian a pe a: “He thil hi kan hriat ve leh Aizawl DC chu lo kalpui zui tawh lo turin hriattir a ni a. Thil awmzia zawh fiah a nih hnuin a document kan ko a. Chung document te chu en a nih hnuah Sorkar hmasa lam hunah thui tak kalpui a lo ni tawh tih leh sum pawh sanction a ni tawh tih hriat a ni ta a. Mimal ram neitu leh a leitu inkar thil a nih avangin, a chunga rawtna ang hian tunah chuan a nih ang anga kalpui ni mai tawh se.” –For Lalduhoma, Chief Minister Mizoram Raymond Lalmuana Superintendent-CMO in a ziak a. A ziah hun hi ni 21/07/2025 01.41pm a ni.
Revenue Minister hian sap ṭawngin a ziak miau mai a, a nih ang angin kan rawn târlang mai ang a: “Note #35 Please peruse and approve read with Note # 32&34, LR&S Dept is thoroughly examine all connected issue to handle the same as save as possible therefore it took time.” B. Chhanzova Minister-LR&S tih hi a ziah hun chu 18/7/2025 08.14 pm a ni. He tiang taka kan ram hruaitute’n Lengpui VC ram chhûng ami ram lâk a nih chungchânga an thutlûkna behchhan hi Revenue department Secretary-in file-a a ziah hi ni-in a lang a. Revenue Secretary hian dán bawhchhiatna a awm chu a ti dawt lo na a, a fîmkhur hle. I lo chhiar teh ang:-
“He land acquisition case hi dan pangngai anga land acquisition process anga state sorkarin a kalpui anga kalpui a ni lova. Indian Air Force in ram an mamawhna an sawi mila NOC pek hnuah hian state sorkar Revenue department ina acquisition kalpui ni lovin leh DC hi Collector a thuneitu tura a designate pawh a nih hauh hmain DC Aizawl in engkim mai survey leh rough estimate siamin a kalpui a. Assessment tak tak pawh kalpui lovin landowner te nen a ram lei tur hi in negotiate in chumi ang mil chuan compensation tur hi DC, Aizawl leh IAF officer ten landowner te nen an chhut chhuak a, a rate atan Rs.185/- per sq feet angin an ruahman a, an remtih tlanna pawh document a awm bawk a.Hemi ang mila sum mamawh hi Ministry of Defense in a sanction in DC Aizawl account -ah a thunfel tawh tarlan a ni bawk.
“Hetianga DC, Aizawl-in ram lakna tur atana kalpui vek tawh hnuah Land Acquisition Act kalpui a ngaih leh tak si avangin Revenue Department-ah Preliminary Notification chhuah turin min rawn nawr leh ta a, chumi ang chuan May ni 15, 2025 ah chhuah a ni ta ani. Hemi hnuah hian final notification chhuah leh te pawh a la ngai dawn a. Hemi ang hiian tunah proposal an rawn submit ta a ni.
“He Land Acquisition thil kalpui dan hi dan anga a bulthuma thil tihchhuah a ni lova, dan hmanga kalpui a tul avanga revenue Department a lokal leh ta ang deuh a ni ber a. Land Value Assessment ilo pawh hi Preliminary Notification chhuah hnuah tih chauh thin tur a nih lai-in hemi hma hian land value te, rate te hi Aizawl DC in a lo chhut felin rough estimate milin sum pawh an lo dawng vek tawh a ni.” A vai a kan dah chuan a sei lutuk dawn a. A chhiar chîk chuan thil awmdán chianzia kan hre vek anga sawifiah zui a ngai hauh lo, i ti phawt teh ang. Hmun a tâwt si a. File kan hmuh theih ang chin chin en hi chuan mak tak mai-in hemi chungchang file hian Chief Secretary a kaltlang lo ni-in a lang – kan hmuh hmaih a awm a nih loh chuan.
Sawi loh theih loh erawh chu India rama Court sang ber thutlûkna hi a ni. Chu mi zînga tlêm te tal i târlang the ang. Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement (RFCTLARR) Act, 2013 hian langtlang taka ram neitute leh a latu tur (sorkar) an indawr hi a thupui a ni a. Chumi pehhêl a, thawk-palai (middlemen) inrawlhtir a, zangnadawmna tihpun hi ‘langtlang’ thuthlung bawhchhiatna a ni tih hi Supreme Court thurolum a ni. Ram lâk chungchânga ‘thawk-palai’ rawih hi dán mitah chuan thil tenawm/huatthlala (abhorrent) a nih bâkah ‘public policy’ kalh niin SC chuan a sawi bawk.
Lengpui paho ram lei khawmtu Rohmingliana’n notary public hma a ram inleina/hralhna (sale deed) a siam kha a lem (forgery) ni ngei-in a lang a, Stamp Act leh Registration Act hmanga ziahluh loh, document pawm theih loh a ni bawk. Rohmingliana leh thawk-palai atana a ruat Henry Lalremsanga Hlawnmual nena ‘power of attorney’ an siamte, sorkarin he ram lâkna atâna hriattîrna hmasa pawh a chhuah hma kum 6 kal ta a Aizawl Addl. DC-in ram hlutna a lo bituk ve ringawtte, Rohmingliana LSC hren lakchhuah hma a pawisa pek a nihte zawng zawng hi dan palzútna vek a ni a. Chuti chunga sum pek chhuah a ni ta tho hi tu chalah nge a tawpkhâwkah Phûng a táwp tâk ang le?