CSR MANGKHAWNG

CSR kan tih hian 'Corporate Social Responsibility' tihna a ni a. Sumdawng company-te'n an sum hlêp atanga vantlâng mamawh tur a thláwna an pêk chhuah leh ṭhin hi ti ila a ni mai awm e. Company liante hian an hnathawhna kawngah te, an thil siamchhuahna kawngahte leh kawng hrang hrangah environment tân harsatna an thlen thei a, an hnathawhna hmun hnai a awmte tan khawtlâng thil leh kawng dang dangah harsatna an siam thei bawk. Chutianga tute emaw tana hlohna leh harsatna an siam theihte bakah kan chhehvêl boruak an tihchhiat avánga zângnadawmna ang deuhin sum an sêng vé ṭhin a, chu chu CSR an ti.

A hming ang chiah hian ram, khawtlâng, mimal leh pawl, sorkar lakah thleng pawh mawhphur a inngaihna avanga CSR hi pek ṭhin a ni a. Mi emaw pawl emaw ṭanpuina ang chi tak tak a nih phei chuan chhiah pawh company-te hian an awl hial ṭhin a ni. Sorkar, pawl leh mihring tel lo chuan company an ṭhang thei ngai lova, an hnathawk chhawrte thlengin an pawi-pang (welfare) túr an ngaihtuahsak ṭhin. Sorkar Ministry/department-te pawh hian hna an thawh kawnga hmunpui lian tham an din phawt chuan an hnuai a thawkte mai ni lo, an nupui fanau leh a bul hnai a chéngte tân damdawi-in, zirna sikul, dâk-in leh an remchánna túr, ṭangkaipui túr leh chhawr túr chî an chhawpsak ṭhin a nih hi.

Hmânah tawh khan kan ṭhianpa doctor (fam tawh) inah kan lêng a. An TV-ah khân khatih laia kan chief minister khân Mumbai khawipui 5Star Hotel pakhata chawimawina (award) a dawng lai kha a lo lang a. Kan ṭhianpa chuan, “E he! Kan pu chawimawina petu leh hual vêltute chu kan department a hmanraw rawn supply-tute an nih hlawm khi,” a ti a. Kha tih lai khân ka hre thiam vak lo. Tún hnu-ah erawh chuan ka vâr uar uar tawh. State pakhata chief minister-te meuh chu sumdawng hausate hian an lo be ṭha-in an lo tlawn êm êm mai tih ka hre tawh a. A chhan chu sum tam zawk an siam theihna atâna an ṭangkai theih êm váng a ni ber.

Thil tam tak hi thui tak ngaihtuah ngai a ni hlawm awm e. Mizo central service officer zînga ka ngaihsán ber pakhat Pu Rozîka (fam) thusawi theihnghilh theih miah loh ka nei. Eirûkna do chungchâng seminar/workshop a a thusawi a ni a. “Works department a EE-te leh DFO-te hi an Accountant leh Cashier-te néna an inkawmngeih viau tawh chuan pawh ṭhena a tu emaw zâwk zâwk sawn chhuah an ngai tawh a ni,” tiin a sawi. He a thil sawi hi a dikzia chu kei ngei pawh hian ka hmu tam tawh viau mai. Sorkar hnathawkte inkâr chauh a la ni na a.

India ramah hian a sap ṭawng takin ‘politician-businessmen-bureaucrat unholy nexus’ tih ṭawngkam hi an hmang uar viau ṭhin a. Ram hruaitu, sumdawng lian leh sorkar hnathawkte hi vánram lam rim nam hauh lova an hlâwk tlánna túra thawhhona ṭha eltiang tihna a ni ber awm e. Chutianga an thawhhona thianglim lo tak avánga tuartu leh nasa taka hlohtu chu mipui mimir kan ni ziah. Thuneihna sâng ber kawltu ram hruaitute, thuneihna leh mipui/sorkar sum vawnga a hmanna túra thuneihna neitu sorkar hnathawkte leh chu sum hmanga hlâwkna ûma mipui hmasawnna hna thawktu contractor/supplier an han inkawmngeih lutuk ta ṭhin hi chu mipui tan chuan hlohna hlîr a ni zêl an tih chu maw le!

He tiang thil hi thil thar a ni lova, India ram hmun hrang hranga an chín, ram hmasâwnna dáltu leh ram ṭhanmawhbâwk a nihna a rei tawh a. Mizoramah pawh hian a mikhual lo hlé. Hnam dang contractor/supplier-te leh sorkarna chelhtu minister-te an inhnêk hnai êm êm a, an inkâra sorkar offier liante’n puar-ak hna an thawh meuh chuan mipui sum (public money) hi chu tuizem pawpa tui thun ang hiau hiau-in a ral chak mai a ni. He tiangah hi chuan puan hnuai thil (shady deal) leh hnung-thak inhiah-tawn (quid pro quo) a awm ziah a, hna a chhia a, bungraw lei pawh a chhe chi (sub standard) a ni ngei ngei ṭhin. Chutih rualin contractor/supplier hlâwkna ber túr anga thil ruahman a ni a, an thawh hma hauh a an hna atana senso túr ruahman zât (estimate) aṭanga 90-95% te kha ‘mibilisation advance’ chhuanlama pêk lâwk an ni ṭhin. Contractor/supplier leh sorkar inremna (contractual agreement) pawh contractor/supplier tâna ṭha tak, sorkar tâna hlohna lian tak awm thei zêla siam a niṭhin.

Túnah hian he tiang tak hi chuan an ti nasa tawh lo mai thei a, an tih hun lai kha chuan kan ram hmasawnna ṭhan kha chu a tiṭhu nasa teh e. CSR hi company liante’n an tihtúr, a hming ang hian an mawhphurhna a nih chin a awm thu a tír lamah kan sawi tawh kha. Hna an thawhna, sum an siamna kawngah kan ram boruak, thing leh mau leh nungchâte nêkchêp zawnga engemaw chen an thawh a ṭul chin a awm a – a nghawng chhe lo thei ang bera hna thawk túr an ni bawk.

Chu tih rual chuan hmasawnna hna engemaw an va thawh a, kawngpui a sial emaw, tuitha chakna hmanga kawlphetha siam chhuahna an din emaw, thil siamchhuahna leh sâwngbawlna khâwl an din emaw khân ‘environment’ sedai ṭhiah chin a neih bâkah an luh chilh hma a mipui, khawtlâng leh mimal lo awm ṭha hle hle lai nunphung an va phingchíl (disturbed) chin a awm a. Chu tianga an tihbuaite zângna an dawm kha an mawhphurhna a ni. A nihna takah chuan dîl pawh an ngai túr a ni lo. An hnathawh leh thawktute’n mi khawtlâng an chîmbuai man kha chawi-in, an mawhphurhna hi an hlen a ngai a ni – an tihchhiat hú tâwk erawh chu an pe thei kher lovang.

Chu tiang lam hawi ni lem lo CSR hi an uar ta viau a ni thung awm e. Tún lai a company lianin sorkara kua an hreuh dán thar chu CSR hman ṭangkai hi a ni an ti a. Chief Minister’s Relief Fund lamah pawh an her mai thei bawk. Sawi tâk angin company lian leh industry lian neitute hian an sum hmuhna atana hná an thawh kawngah ramngaw an tihchereu avángte an thawhna hmuna lo chéng mimal leh khawtlâng nun an nék buai vánga zâng na an dawmna ang rengin CSR hi an pe ber ṭhin a. CSR pêk dan pawh a inang vek lovang. Chu tih rual chuan thil-thlawn-pek (charity) ang hrim hrim a pêk châng pawh an nei tho mai.

Mizoramah chuan company liante CSR sum hi kan dawng tlêm bîk ti-in a dawn thléng túr CSR Cell kan siam rup mai a. Mizoram CSR Cell hi Chief Minister pisa-ah din a ni a, a kaihruaitu pawh Adviser to CM a ni a, Secretary to CM leh Planning Secretary te pawh member an ni a. Kumin kum bul lam khan Chief Minister-in CSR Cell pualin ‘online matchmaking portal’ ti a an sawi mai chu a hawng a, ‘Mizoram CSR Connect’ tih an vuah a ni. Tún sorkar ding lai-in an sorkar hlim chhova an din he CSR Cell hian CSR chêng eng zât nge a dawh thlâk tawh tih erawh chu mipui-ah puanzár a ni lo nge a lâr lêm lo.

Company/industrialist lian-te’n CSR hmangin sum min rawn pe a nih pawh hian fîmkhur a ngai viau a. A chhan chu an CSR sum rawn thawh kha ‘CSR mangkhâwng’ a ni thei tlat tih hi ngaihtuah a ngai a. Kan ram hruaitu leh thuneihna chelhtu sorkar hnathawk thiltitheite hi sum leh pai a thlém hranpa pawh ngai lo, mimal ipte puarna atâna sum ûm leh zawng ngar ngar an tam si a. Sorkar laipui aṭanga sum hman dán túr ruahman (earmarked) sa, hman hnu a utilisation certificate thehluh ngai pawh ei ṭhen hram dán ngaihtutute tân chuan chu tiang pawh ni lo, a pêka pêk tawp ang chi leh a hman dán pawh endik (audit) ve ngai lo chî khawih túra rin ngam harsa fê fê hi kan khawi ṭeuh mai si.

He tianga a ‘cell’ hran meuh siam a, company liante thil phalna dawh thlêng kan han siam mauh mai lawi si hi chuan eirûkna kél-kawngka a hawng zau lutuk ang tih hi hlauhawm zet a ni a. Company lian leh sumdâwng hausate hian CSR mangkhawng tawktarhin Mizoram mipui sum (public money) hi an tlak lei sawh hlawih hlawih ang tih a hlauhawm aváng hian sum kan hmuh pawh a, a hman dán vil (monitor) zuitu kan neih loh chuan a him hauh dawn lova. CSR sum hman dán dik lo thei bâkah CSR sum mangkhawng kama, thuneitute hmui a chithlum an tah te te hnu-ah kan sorkara hna lian zawng zawng hi an hui fai deuh thaw mai ang tih pawh hi a hlauhawm a ni. Chu vángin, “Kristian kal fîmkhur rawh’ tih ang deuh khan CSR mangkhawngin he ram hi a delh lohna túr leh hnungthak inhiahsak tawnna (quid pro quo) pumpelh túr hian sorkar hi kal dêm dêm teh se.