Guest writer
HC Vanlalruata
MUHCS
Mizoram Universal Health Care Scheme, a lam tawi a ‘MUHCS’ kan tih mai hi a faktu an awm rualin sawiseltu pawh an awm a. A faktu tam tak hi hlâwk taka chhawrtu an awm rualin rorellai party ZPM thiltih a nih hrim hrim avánga a dik-a-dawk pawh thlu lo va lo ar-mit-ṭet-khuan ve mai mai an ni hlawm. Chu tiang bawk chuan zir chiang hranpa lova sorkar ding lai thiltih a nih hrim hrim vanga sawisél chána cháng hrim hrim eptu party ṭantute an awm a. A taka twang harsatna tawkte, zir chianga zir chîkte leh thil hre chin zîngah ṭha ti lo an kuh ṭul tho bawk.
MUHCS hi damlo inenkawlna senso pêk lâwk ngai lo túra ruahmanna (cashless scheme) a ni a, Mizorama mipui mimir tâna he tiang lama a hmasa ber a nih avángin mi tam berin kan hre thui viau lo niin a lang a. Kan la ‘zirtiri bawl’ deuh pawh a ni thei ang. Mizorama healthcare scheme kan hman ṭan tirh chhoh lai khan insurance company-te leh a dang dang kha sorkarin a ruai a. ICICI Lombard te hming pawh kan hriat bel hman viau kha. Chumi hnu-ah pawh Mizoram sorkarin tih chhoh hram hram kha a tum na a, a tlin dan kha a tlin lutuk lova. A chhan pawh a pawisa petu tur (sum a chhunluhna company) khân damlote enkawlna senso an bat tâk nghek nghek váng a ni ber.
Ruahmanna siamtu sorkar kalta leh tuna sorkar dinglai mêk pawh hian a tak taka mipui mimir chhawr túr leh a bîk takin mirethei zâwkte zângkhaina tur ngaihtuahna ai-in thangṭhat hlawhna leh vote zawnna chi khat atân healthcare scheme hi an ti ve mai mai em ni tih palh a awl khawp mai. India ramah hian mipui mimir hriselna bul ṭhut (primary healthcare) hi sorkar laipui-in a thlawnin programme hrang hrang hmangin a buaipui a. Tun hma kha chuan Mizoram hian a ti ṭha viau ṭhin na a, tunah chuan a hniam tawh hle. Natna enkawlna tak tak (i ti mai ang) ‘tertiary healthcare’ hi chu sorkar a inrawlh thûk ve tawh loh avángin inenkawlna senso a sang a, a rethei apiang kan buai-in kan harsa mai a ni.
He mi a nih aváng hian sorkar laipui leh state sorkarin damdawi-in (hospital) a dinahte hian man tlâwm zawka inenkawl theih ni mah se natna khirhkhán leh enkawlna sénso sâng bik veite chuan pawisa kan sêng ṭawk ṭawk tho mai a. Dam loh a enkawl kan nih hma hauhin damlo natna kha eng ber nge a nih chian tura endik (diagnostic investigation)-ah ringawt pawh pawisa kan sêng ṭeuh ṭeuh mai a ni si a. Mimal din leh enkawl damdawi-inah te phei chuan sorkarin a thlawna min sénsak ang chi kha a awm tawh si lova, inentîr aṭanga diagnostic investigation leh inenkawlna senso te hi a sang êm êm a ni.
Chu chu hria-in sorkar laipui leh state sorkar pawhin mipui mimir damlo inenkawlna atân hian sénso tlêm zâwka kalpui a nih theih na’n ruahmanna an siam a. Chu tih lai-in insurance company-te pawhin an sumdawnna chi khat atân an lo hmang ve bawk. Press Trust of India (PTI) a ka thawh ve lai pawh khan kan hotute’n ‘group insurance’ min tihsak a, a tírah kum khata cheng nuai 2 a inenkawl theih tura ti-in a hnu-ah cheng nuai 5-ah tihpun a ni. Kha mi atan khan thla tin kan hlawh aṭangin a tírah Rs 100/- an serh hrang a, a hnu-ah Rs. 200/- an la leh a. Kum khatah Rs. 1,200/- aṭanga Rs.2,400/- min ‘cut’ sak tihna a nih chu.
MUHCS ang chi hi Mizoramah hian sorkar hmasa lamah pawh kalpui a lo ni tawh ṭhin a. Insurance company engemaw ber behchhana kalpui ṭhin a ni. A hnu lamah khan Asian Development Bank (ADB) aṭanga sum pûk a, kalpui túra ruahman a ni leh a nih kha. Insurance company-te khan damlo enkawltu, a bîkin mimal enkawl damdawi-ina an enkawlna man kha cheng vaibêlchhe têl an bat ral hlensak tihte pawh tun thlengin kan la sawi hi. Tunah hian a hma lama an lo kalpui ṭhin dán aia hautak zawkin damlovin damdawi-in awm man, inenkawlna senso leh a behbawm pawisa a pêk ngai lo (cashless)-in kalpui a ni ta a, a bîk takin damlo harsa leh rethei zâwk tân chuan a aia lawmawm a awm chuang awm love.
Chu tiang chu a nih rualin MUHCS hi uluk taka chîk a, zir a ngai. Pakhatna-ah chuan sum leh pai lama pachhe tak Mizoram sorkar hian rei a tlin ang em tih hi ngaihtuah ngai hmasa a ni. Khawvêl ram hausa ber ber pawhin an tihpuitlin hleih theih loh, India sorkar laipui pawhin mirethei leh zual tân chauh Ayushman Bharat - Pradhan Mantri Jan Arogya Yojana (AB PM-JAY) hi a duang chhuak a, chu chu Mizorama ‘Golden Card nei’ ti a kan sawi mai hi a ni. Hei hi chu MUHCS awm hma a awm tawh, MUHCS-a tun sorkarin a khungluh anga lang ta hi a ni.
Kan state sorkar, sum leh pai a pachhe takin MUHCS a kalpui theih chhan lian ber chu sorkar hnathawkte pawisa thawh khawm hi a ni. Kumin tangka kumah hian Mizoram sorkar hnuai a thawk nghette sum thawh khawm hi cheng vaibelchhe 26 leh nuai 42 vel ni tura chhût a ni a. Hei bâkah hian sorkar hnathawk pension tawhte’n an pension hlawh aṭangin an thawh bawk a, Centrally Sponsored Scheme (CSS) hnuai a thawkte pawh an hlawh aṭanga thawh ve túra tih an ni bawk. Hei bâkah hian mipui mimir, AB PM-JAY hmanga inziak lût ve thei lote chuan Rs. 2,500, Rs. 5,000 emaw Rs 10,000 emaw thawhin an inziaklut ve thei bawk.
Mipui mimir (general beneficiary category ti a an vuah) zîngah hian a thlawna inziahluh theihna AB PM-JAY a telh theih túr zât bituk a tel pha lo, mi rethei tak tak an awm ṭeuh tih chu kan hre ṭheuh mai a. Chu ti’ang mi rethei bakberh tak tak, nitin inhlawh chawp leh tlem te te hlêp ûma chawhmeh leh thil dang zuara eizawng chhungkaw tân chuan thawh zât túr tlêm ber Rs. 2,500/- pawh hi an tân chuan neih harsa tak a tling a. A chhan chu a aia tún mai a sum hmanna túr pawimawh zâwk - ei túr leh nitin chhungkaw mamawh dang a tam váng leh an thawh chhuah tlém sî váng a ni.
He mi tilang chiang êm êmtu chu kohhran leh mimal MUHCS a inziak lût túra pawisa thawh theih lote tâna an rawn pên chhuak hi a ni. Mirethei tak takte ban phâk túr healthcare ruahmanna, hming mawi tak, mitin thleng phâk (universal) ti a vuah hi a tak taka mitin ban phâk a nih lohzia tilang chiangtu pakhat a ni a. Hei hi a chhan bul ber chu a hma lama kan sawi ang khan sum harsatna namên lo hmachhawn chung si a tlin lo chung chunga kalpui a nih vang a ni a. Inthlan hma a thutiam, tlin lo chunga tihhlawhtlin tumna hrin a ni.
Chu tianga a bilha tho lo a nih avang chuan sum sén tlém theih dan ngaihtuah chungin kalpui a ni a. Mizoram chhûng ngei a mimal enkawl damdawi-inte chu MUHCS hnuai a lût hlei thei lovin an awm phah ta a. Phai lam damdawi-ina inenkawl theih dan a awm lai-in Mizoram chhunga Mizote ngei enkawl damdawi-in ṭhenkhat erawh chu an ‘rate’ chungchangah an inrempui thei lova. Damdawi-in dang nena an inremna ‘rate’ chu thurûkin an la vawng zui ta a. ‘Universal healthcare’ tih vuah si-in an kalpui dan a lang tlang lo nasa a ni.
Thil ṭha kan hriat leh hmuh zawng zawng tih ve vek kher tum hi a fuh lo fo a, a bîkin kan neihin a tlin loh phei chuan. Sorkar emaw chhungkua emaw pawh hian thil kan tih dawn rêng rêngin kan tlin tâwk hi kan hriat a ngai a. Thang ṭhat leh hming ṭhat lak duh váng ringawt emaw mipui thlawpna dawn theihna a nih aváng ringawt a tlin lo chung chunga lian taka kal ngawt hi a him lo fo a ni. Eng pawh ni se, Mizo tam tak eizawnna siamsaktu Mizorama kan mimal enkawl damdawi-inte huam thei túr zawnga MUHCS hi kalpui a ṭha a. Inthliarhranna leh thil thup hi awm lo se a ṭha ber. MUHCS hi tluang taka a kal a, mitinin an chhawr theih dan tur dap chhoh zel a ṭha a. Chu mi atân chuan Thailand a a huhova han zin ang mai kha ni lovin a taka hman theih túra zir chian a, insiamrem zêl a pawimawh dawn a ni