Guest writer
HC Vanlalruata
MUHCS -2
Mizoram Universal Health Care Scheme (MUHCS) chungchâng hi chawlhkâr hmasa khan a thuhmahruai ang lekin kan ziak tawh a. Kha tah khan he ruahmanna, tun sorkar dinglai-in a kalpui hi a chhawr ṭangkaitu, a bîkin mi rethei leh zualte tân chuan thil ṭha leh lawmawm tak a nih thu kan sawi tawh a. Mirethei zâwkte tâna a ṭhatna leh lawmawm êm êmna chu pawisa chawi ngai lova inenkawl theih (cashless treatment) hi a ni tih pawh kan sawi tawh kha.
Chutih rual erawh chuan inziahluh man (registration fee) hi a to lutuk deuh êm mai a, a mamawh ber ber leh chhawr ṭul ber ber mi rethei zâwkte tân chuan a hniam ber Rs. 2,500/- pawh hi ‘a sang êma ka phâk lo a ni’ tih tham zet a ni a. Kohhran leh mimal thil phalte an inrawlh ngai ta hial hian hei hi a tichiang awm e. Inziahluhna man chungchângah hian a to lutuk ti a kan sawi hi rorellai party social media lama ninhlei ṭhenkhat chuan kuhva-khawr man zâtn nén tehkhinin sawi nêp an tum mai thei. Mahse, thil tak tak (reality) hi chu a dang daih a ni.
Kum 10 chuang kal ta-ah khan khawchhak lam khaw pakhata chêng kan ṭhianpa chhûngte thihna-ah kan kal a. IAY sum hmanga saksak inah chéngin an inchhûngah ṭhutthleng-sei pakhat leh bungbel tlêmte bâk hmuh túr a awm lo. An fapa kha sikserh thluaka lût chi-in a luhchilh a, an chhûngkaw sum dinhmun a hriat chian avángin nachhawkna leina túr Rs. 10/- tak ngial leina túr a nu-in pêk a tum pawh hnarin a feh lui a, a rilru buai thut kha an thlawhhma-ah a inâwkhlum a lo ni. Lehlâng túr kan nih tho avángin ka pawisa ah zawng zawng Rs 120/- ka pêk dawnin, a nu chuan ṭap chungin, “He tiang pawisa hi nei ila chuan ka fapa hi a thi lo túr,” zu ti a maw le!
Kum 2020-2021 chhova Covid-19 hrilêng vánga kan inkharkhipa an inkhuahkhirh nat vánglai khân pawisa thawkchhuak thei hauh lova a thla a thla awm tawh, nitin inhlawha eizawngte dinhmun kha mit ngei-in ka hmu ve. Buhfai chu central sorkar ruahmanna-in a thlawnin an khul ngei mai, mahse, khawtlang hruaitute hnêna chawhmeh túr an neih loh thu thlen kha nupui fanau chawmtu patling tam fê khan tláwm patawkah an la si a. Chawhmeh nei fumfe lovin rei tak an nupui fanaute an lo awmpui hman a lo ni.
Social media a hnial hrât leh ṭawngkam duhtui lo zet zet, a tak taka retheihna tem ve lo, a pawng-a-pui an party awmna thiltih ṭan bur, politics ruih chilhte hriatthiam phâk bâk hian Mizoram chhungkaw tam tak hi an rethei-in an pachhia a ni. Chu váng chuan a ni a, sorkar laipui-in mirethei leh zual tak takte damlo inenkawlna atana AB PM-JAY (Golden Card neite kan tih mai) a ruahman nei ve si lo mirethei bakberh tam tak tân chuan a inziahluh man hi a to lutuk kan tih fo ni.
Kan thupui-ah kan lût tak tak tawh ang. Kumin Mizoram assembly inkhawm hmasa ber leh budget session inkhawm ṭan ni (February ni 17) khan larsap Gen. Vijay Kumar Singh khan a sorkar (sorkar dinglai) ngaih pawimawh túr he tiang hian a sawi a – “Today, before this august Assembly, I once again reiterate my Government’s commitment towards providing efficient, responsible, accountable and transparent administration at all levels of governance.” - tiin. A sorkar intiamna nemnghet nawn lehin a sorkar chuan inrelbawlna kawng tin rêngah tling taka hnathawh, mawhphurhna hlen, mawhphur leh langtlang takin a kalpui dawn a ni, a ti a nih chu. A tak ram nén chuan a inhlat lutuk a, chhim leh hmár ang hlauh a ni.
MUHCS hnuai a Mizoram chhung leh pawna damdawi-in hrang hrangte leh Mizoram sorkar inremna ziah copy hi MLA Pu R. Rohmingliana’n assembly a Health Minister Pi Lalrinpuii a zawhna/dilna hi March ni 2, 2026 khan a lo chhuak a. Hei hi ziaka chhan chi (unstarred question)-ah a ni. A chhanna-ah chuan Health Minister chuan sorkar leh damdawi-in hrang hrangte inremna copy hi pek theih a nih loh thu a sawi a. A chhan ni a a sawi chu – an inremna a confidentiality clause (thup tur chin tarlanna)-a inremna ziaktute’n an remtih ve ve loh chuan a copy hi an pe chhuak thei lo, tih a ni.
He mi hnu hian chanchinbumi ni ṭhin, court lama thawk a ukil ni ta Pu J. Malsawmzuala Vanchhawng chuan he mi chungchang bawk hi Right to Information Act (RTI Act), 2005 hmangin Mizoram State Health Care Society (MSHCS)-ah sorkar leh Synod Hospital inremna copy a dîl leh a. RTI Act-in a phût anga a huna chhánna an pêk chhuah mai loh bâkah MSHCS-a appellate authority hnêna a zualkona pawhin ngaihahthah a tâwk a. A lungawina tâwk chhánna a hmuh loh avángin Mizoram State Information Commission (MSIC) hnênah a zualko ta hial a. MSIC hi an hotupa ber Chief Information Commissioner Pu John Neihlaia hova ṭhukhawmin Information Commissioner 2 leh official-te nén hemi chungchang hi April ni 9 khan ngaihtuah a ni.
CIC leh IC pahnihte (MSIC full bench) chuan lungawi lohna thlentu Pu J. Malsawmzuala Vanchhawng leh MSHCS hotute thusawi a tawn tawnin a ngaithla a. Ngun taka an ngaihtuah hnu-ah thutlûkna siamin - Supreme Court tiamin Court thutlukna lo awm tawh chi hrang hrangte târlangin, SPIO chu tun hnu-ah a hun taka information pe chhuak turin a hriattir a. MUHCS chu mipuite hamṭhatna tura duan a nih avang leh mipui sum (public money) hmanna a nih avangin, Synod Hospital nena inremna ziahte bakah MUHCS kalphung leh a nihphungte chu thup tum lova mipuite’n awlsam taka an hmuh theihna tura website ah pawh upload zawk tura beisei an ni tih a tarlang a ni.
Kargil indona ti a sawi tâk (kum 1999)-ah khan India sipai 500 thite ruang dahna kuang (coffin) man zât kha RTI Act hmangin zawhna zawh a ni a. Sipai/Defence Ministry khan ram venhimna thil chhuanlamin thurûka vawn túr tiin an chhang duh lova. Mahse, Central Information Commission khan eirukna thil a awm thei tiin a chhán luihtîr ta a. Kuang (aluminium a siam) kha pakhat dollar 172 man túra ngaih kha dollar 2,500 zelin an lo lei tih puan chhuah a lo ni ta a. Kha tih laia Defence Minister George Fernandes khan nasa takin a hmingchhiat phah a nih kha.
Tom Clancy lehkhabu ziah ’Clear and Present Danger’ tihah khan Admiral Greer-a khan CIA Deputy Director hnenah, “I Boss rawngbawlsak hi i tihtúr pawimawh ber a ni. I Boss ka tih hian US President ni lovin i President ‘Boss’ – US mipuite ka tihna a ni,” a ti a ni. Hei hi democracy kalphung dik tak chu a nih avangin MUHCS chungchanga MSHCS leh damdawi-in hrang hrangte inremna copy, Assembly a mipui aiawha thlante hnêna pe chhuak duh lova, thurûk anga chhuanlam siam hi democracy ramah chuan mipui zah lohna leh palzútna chiang tak a ni.
MUHCS kalpuinaah mipui sum (public money) hman a ni chungin sorkar chuan thup tlat duh a nei tih hi a chiang a. MSHCS-in damdawi-in hrang hrangte inremna a ziahpuina-ah thuruk anga vawn tur tih tarlanna ‘confidentiality clause’ bilh telin, hemi behchhana hmang hian damdawi-in hrang hrangte néna inremna an siamte chu mipui hriat theih loh turin an thup tlat a. Mizorama private damdawi-in ṭhenkhat pawhin Mizoram chhung leh pawn lam private damdawi-in dangte leh sorkar inremna siam dan an hriat theih loh avangin vawiin thlengin MUCHS an zawm theih loh phah a, a tuartu chu MUHCS zawmtu, sorkar hnathawk, pensioner leh mipui nawlpuite an ni.
Tuna kan Chief Minister ngei hian sorkar hmasate’n company-te nen inremna chhe tak, sorkar leh mipui hlohna thlen zâwnga duan an lo siampui tawh ṭhin tih a sawi a. Chu chu eirukna kawng hawngtu a nih thu leh an sorkar chuan langtlang taka kalpui-in mipui/sorkar hlohna túr ang chi chu a ti ve dawn lo tih a sawi ṭhin a nih kha. Mahse, a zual-za-pui-vaihlenhlo tih ang mai a ni leh ta lawi si a. Mipui aiawha rawngbawltute’n langtlang lo thil, eng company/mimal emaw an ziahpui ṭhin hi thil ṭha lo leh tenawm tak a ni – mipui sum hmanna ngat phei chu.
Eng pawh a chhan ni-in RTI Act, 2005 section 8(1)(d) tlawhchhanin thup theihna dán inpe raw sek sek, puanhnuai thil tih an tum hi mipui mimir tana ṭhatna zâwk tur hian a búk kâng vâ vâ (outweigh) a ni tih hre rawh se. MUHCS-in a hming ang taka mitin ban phâk tura ‘healthcare service’ pêkna túr atân hian mipui sum hman a ni miau a ni. Sorkar (MSHCS) leh damdawi-in ṭhenkhat inremna thuthlung hi Law & Judicial department pawmpui (vet) a ni lo tih an la sawi leh ta nghâl a, a him hauh lo. A thuhrimin democracy-ah chuan mipui chanvo a lal ber a, sorkar leh damdawi-in thuneitute inremna a damdawi-in thuneitute hmakhua (interest) ai chuan mipui hmakhua/chanvo (public interest) kha nasa takin a pawimawh zâwk a ni tih kan pawm ngei ngei a ngai a ni.