HRIAT THEIHNA CHANVO

Tún hnai mai-ah hian J. Malsawmzuala Vanchhawng chuan Mizoram Universal Health Care (MUHCS) hnuai a damdawi-in hman theih (empanelled hospital) zînga Mizorama langsár deuh ber Durtlang a Synod Hospital leh sorkar inremna rate a dîl tih kan hre vek a. Chu chu he lama mawhphurtu Mizoram State Health Care Society (MSHCS) chuan damdawi-inte nena an inremna-ah hian thurûk (confidential clause) an zeh tel avángin a zawhna hi an chhâng duh lo tih pawh kan hria.

He tiang a nih aváng hian a thil hriat duh chu a hriat theih na’n (Right to Information Act, 2005 in mipui mimirin an hriat duhte hriat theihna chanvo a pêk ang ngei-in) a thil hriat duh hrilh a nih loh chungchângah zualko theihna (first appellate authority) a bél leh na a, a thil hriat duh chu a hriat theih tâk chuan’ loh avangin RTI Act chungchânga thuneitu sang Mizoram State Information Commission (MSIC)-ah a zualko ta a ni tih pawh kan hria e. He mi chungchângah hian MSIC hian zawhna zawttu leh chhâng duh lotute hi kokhawmin an thu thehluh leh sawite a ngaihtuah hnu-ah zawhnate chu chhán theih loh chi a ni lo ti-in dán tlawhchhanin chhâng ngei túrin thutlúkna a siam ta a nih kha.

MSIC full commission meuh thutlûkna pawh hi MSHCS chuan pawm duh lovin ngaihtuah nawn tûrin Chief Information Commissioner (CIC) kaltlangin MSIC chu a ngen a. Mahse, RTI Act, 2005-ah hian chutianga ngaihtuah nawn theihna tur bung leh châng (provision) chu a lo awm si loh thu-in an chhang a. Kawng awm chhun ni a an ngaih angin MSHCS chu (Health Minister duhdanin a nih a rinawm) Gauhati High Court lamah kalin Writ Petition an thehlut ta a. Chu chu Gauhati High Court-a judge pakhat Justice Nelson ṭhutna bench chuan April ni 22 khân a lo pawm phawt chu a nih kha.

RTI Act hmanga zawhna zawt hlawhchhamtu J. Malsawmzuala Vanchhawng (a hming bula Pu ka dah lohna chhan hi chanchinbumi ni ṭhin leh tunah pawh ukil a nih vang mai a ni a, zah lohna lamah min lo ngaihsak loh hram ka beisei) hi ka hriat mi a ni a. Kum 2000s chawhma lama DDK Aizawl a inzir pah ni fawma a hminga Assistant News Editor (ANE) hna kum 4/5 vêl ka thawh ve lai a, correspondent hna thawk la tuai ve tak kha a ni a. “Hei chu a la hmantlâk chhoh dâwn hi,” ti a kha tih laia kan News Editor Laldingliana Sailo, IIS (fam) leh ka ṭhianpa hlun Biakthansanga te néna kan sawi ṭhin kha a ni.

Mahse, media lama kan thawhpui ṭhenkhatte angin political party lamah min luhsan ta tlat a, kan thawhpui ṭhin dangte ang bawka kan ui êm êm zing ami a ni. A bîk takin Mizoramah/Mizo zîngah hi chuan eng pawh mai hi thil ṭha duh váng pawhin ti raw sek sek, political party mi an nih tawh miau chuan party dang mite khan an rawn ‘khaw-dang-se-hmuh’ tawh hrim hrim zél a, a party dinhmun sawhnghehna leh midang party tihchhiat tumna-ah an puh hrim hrim. Chu chu ani dinhmun pawh hi a ni.

RTI Act hmanga MSHCS leh Synod Hospital Durtlang inremna rate hre duh a zawhna a zawh hi J. Malsawma Vanchhawng hian a awmna political party hlâwkna atân leh rorellai party sorkar tihmualpho tumna atâna zâwt a ni em tih hi ka hriat phâk bâk a ni a. A thil hriat duh a zawh erawh hi chu Mizoram mipui tana zawhna pawimawh tak a ni chiang. Durtlang Damdawi-in rate ringawt zâwt lo hian Mizoram chhûng leh pâwna sorkarin MUHCS hman theihna túr damdawi-in zawng zawng – sap ṭawng taka ‘empanelled hospital’ leh ‘deemed empanelled hospital’ an tih zawng zawng nén thlenga an inremna rate hi a vai-in zawt se tih hi ṭhahnemngaih thila ka ngaihdán a ni zawk thung.

Tun ṭuma ka sawi duh ber chu kan politics tui lo nu ta lutuk hi a ni a. Túnhma, (kan nu leh pate hun lai hmalam) Mizo Union vánglai a lal bán nawrna atâna lal inchung vawm chin hun, lehkhathiam kan tih mai la tlém lai hun ai daiha tun huna politics kan khelh dán lo tenawm ta hi mutmawh-hnár-mawha neih a ngai a ni. Engemaw hun lai kha chuan politics ruih chilh lo chhuahna bul hi political party-te’n an unit an hman ṭangkai vánga puh a ni ṭhin a. Kan kohhran lian ber Synod Social Front pawhin party ruihchilh leh âtchilh tihbona hnai ber chu party unit awm loh hi niin an hria a. United States a an tihdán ang deuh khu an duhdán pawh ni-in a lang.

Chu tiang ngaihdán chu han ngaih mai chuan thil ṭha tak ni pawhin a lang – a bîk takin party hranga awm vánga chhungkhat laina pawh inchemhár duhna boruak en hian. Mahse, a tak ramah chuan kan la thleng thei hauh rih lo chu a ni a. Thlen a hnêkin unit tihbo tumtu political party mite hi an party ruih chilh leh ât chilh ber ber an ni ta em ni aw tih palh awl a ni. Hei hi a pawizia tam takin an ngaihtuah phak kher lovang. Thil ṭha leh ṭha lo chu thu hran. Thil dik leh dik lo pawh thliar hrang thei tawh lo khawpa kan rilru a piangsual ta hi a pawi tak meuh meuh a ni.

Mizote’n kan ngaihsán êm êm saphovin ‘a dum chu a dum, a vâr chu a vâr’ (/Black is black, white is white/Spade is spade) an tih hi kan pawm thiam ta meuh lova. A dum titu leh a vâr titu political party awmna lamah kan innghat ta deuh vek ni zâwkin a lang tlat mai a, a tidumtu leh tivârtu pawh an ni tawh hial awm a sin! Mi tam tak hi chuan midang rêng rêng hi mi dik emaw dik lo emaw, thil ṭha duh emaw duh lo emaw ang zâwngin kan en thei ta mang rêng rêng lova. Eng political party mi emaw ṭantu emaw a ni tih kha kan búklung pawimawh berah kan hmang ta tlat mai. He ti hi chuan thudik leh thutak kan hre thei ngai dawn lo.

He mi chungchâng bîkah hian chiang taka kan hriat ngai a awm a. British sorkar awpbeh mai ni lo, rahbehna hnuaia kum tam tak awm tawh India ram zalen hnu-ah pawh kum 58-ah mipuite’n kan thlan leh kan siam sorkar thiltih hriat theihna chanvo a takin kan nei chauh a ni a. Chu chu kum 2005-a India ram rorélna sâng ber, Parliament-in Right to Information Act dan a pawm tak aṭang chauh khân a ni. A bîk takin tun lai ṭhangthar lehkhathiam a inhriate hi chuan political party a kan awmna leh kan awn zawng avángin he mipui thil hriat theihna chanvo min petu hi tihdal i phal hauh suh ang u.

Mi’n India khua leh tui a nihna a a chanvo leh zalenna hauh a tumna, sorkar thiltih a hriat theihna chanvo hmu tura dán a hmachhuanin kan awmna political party avang ngawtin i pawngpaw do hek suh ang u. Dan ṭawngkam hawh ta ila – a ‘merit of the case’ hi dah pawimawh zawk tur chu a ni ang. Eptu party-ah kan awm emaw, kan ṭan emaw, rorellai party-ah kan awm emaw kan ṭan emaw a ni thei. Chu chuan kan chhia-leh-ṭha hriatna tibuai-in kan ngaihdan ti-nu suh se, thil dik leh diklo hre túr khawpin kan mit tidel hek suh se – mihring puitling lo leh mi nghet lote awm dan mai a ni.

MUHCS chungchângah hian chiang taka sawi ngai a awm a. He ruahmanna hi a chhe lo, a chhawrtu tam takin hahîpin an fak a ni tih kan hria. Mizoram mipui hriselna khawih ‘policy’-ah chuan a ṭha ber a la ni hial mai thei e. Chu mi kan sawi aváng chuan a ṭha famkim vek tihna erawh chu a ni lo. He ruahmanna hi mipui sum (public money) hmanga kalpui a ni tih hi a chiang hle a. Budget sum hi mipui sum a ni a. Chumi piahlamah chuan Mizoram sorkar hnuaia hnathawk nghet leh nghet lo thlenga an thawhkhawm, pension tawhte thawhkhawm bawk bâkah chu tiang ni ve lo mipui nawlpui-in kum khat atan Rs. 2,500/-, Rs, 5,000/ leh Rs. 10,000/- te kan thawhkhawm a ni a. Mipui sum a nih dán hi a chiang leh zual a ni.

Chu tiang chu a nih avangin a bîk takin MSHCS hi RTI Act, 2005-in public authority a tih zînga tel chiang leh zual a ni a. Mipui sum hmanna chiang tak mipui hriata puanzar duh loh tlat hi a mak tih mai loh chu sawi túr a awm lo. Mipui sum hmanna ngei mai mipui hriat loh túra puanhnuai tlat a, mipui hriat theihna chanvo rahbeh zui zel hi mipui thlan sorkar (democratic government) tih hauh loh tur a ni ringawt mai a ni. Tunah pawh hian sorkar hian High Court a a thu thehluh pawh hi hnukkir leh zawk se a ṭha ang.