Guest writer
HC Vanlalruata
ZALENNA SUAL
Kum 1966 February ni 28 zanlai/March ni 1-ah Laldenga kaihhruai MNF chuan Mizoram leh Mizote an zalén ta tih leh Mizoram chu ram zalén leh mahni a inrelbawl hrang (sovereign/independent state) a ni tih an puang a. Chu chu Mizoramin zalenna a sual lo inṭanna a ni. Hei hi Mizo Hnam leh Mizoram chanchin (history) a thil pawimawh eltiang leh awm reng tawh túr a ni a, sawi hnawm avánga danglam leh dal thei a ni tawh lo. Mizoram leh Hnam tána zalenna sang ber sualtute kha engti kawng maha ngaihnêp a dah hniam chi an ni hek lo.
Hun a lo kal chho zél a. Mizoram leh Hnam tâna zalenna sualtu zîngah kum 1986 inremna thuthlung ziah hma leh hnu lama ram hruaitu ni zui ṭhenkhat an depdé leh mipui sum pawh eiru duh khawpa che ṭenghneng an lo awm ta tih hi kan hre vek mai. ṭhenkhat phei chu an duhtui lo khawp mai a, an hamhai luat avánga rorelna court hmachhawn hial pawh an awm áwm e. He tianga kum 20 chhûng zet Mizoram leh mipui hmangaih aváng leh zalenna sang ber duh avánga ram lo mu tawh pamham lutukte hian zalenna sualtute hming an tichhe hle tih loh rual a ni lo.
Chu tih rual chuan tunlai a ṭhangthar thinlunga zalenna sualtute leh zalenna sual hrim hrim sawi hnawm leh hnam pasalṭhate elsén túra fuihpawrhtute erawh hi chuan he Mizoram leh Hnam pawi hi an khawih thûk hle a ni. Mizo mipui thinlunga zalen duhna a lo pian chhuah lai hre pha, hnam hmangaihna thinlung nei phate kha chuan zalenna sual a nih chhan kha an hre chiangin an pawmpui hle. Rammu ve hauh lo Mizo Hnam Hla Kungpui H. Rokunga te ang pawh khan an thlawp hle tih chu a hla phuah ṭhenkhatah a lang a ni.
“Harh la, harh la, Zoram i tlai ang e,
Harh la, harh la, hun ṭha a liam ang e;
Tho la, tho la, kein lo ding ta che,
Ngai teh, ri chu, zalenna dar a ri,
Tho rawh hun ṭha a liam hma hian.
Hei hi kan tum ber lo ni tawh se,
Mahni hnam puanzar hnuai a ding tur leh,
Rinawmna leh huaina a lo inthuam fo hi.”
Hei hi Rokunga’n kum 1961-a a phuah, ‘Harh La, Harh La, Zoram I Tlai Ang E’ tih hla châng khat leh a thunawn a ni a. A châng táwp ber tlar hnuhnung berah hian ‘Kan hnam puanzar kan zar ve ang’ tiin a tlip a ni. Rokunga hla phuah dang ‘Ro Min Rel Sak Ang Che’ tih pawh hi Mizo Hnam zalenna a duhzia lam hawi tho a ni chiang tih chu a chîkmi chuan kan hre thiam ngei awm e. Rokunga kha Presbyterian Kohhran Upa a ni a, zalenna sual lam ngaihtuah túr ni awm lo tak a nih lai-in kum 1947-a a hla phuahah khan, "Aw ka pianna ram, kan Zoram nuam, Ka thinlungin ka hmangaih che; Tu m'a bawih atan ka phal lo che," a lo ti bawk a ni.
Rokunga pianna vêng, Aizawl Venghnuai a piang leh seilian ka nih bâkah ka pa (H.C. Sapthankhuma) kha Rokunga ke bula seilian zing ami a lo ni leh zél a. A takin amah hre pha ve chiah lo mah ila, a chanchin chu kan tân chuan hriat loh theih a ni lova. Inzui chawt ṭhin ta chu ka pa pawh kha Mizote zalenna duhtu a ni a. Ka hnênah ngei, “Mizoram independent hma chuan ka hmuihmul ka mêt dawn lo,” ti a sawi kha a ni a. Kum 1993 May ni 31 khan hmuihmul mêt hauh lovin min kalsan ta rêng a ni.
Rokunga khân a hla hmang khan Mizoram zalen duhna thinlung kha a chhêm alh nasa êm êm a, zalenna meipui chhêm alhtu pawimawh ber zing ami leh ṭhalaite thinlunga zalen duhna tuh ṭiaktu pawimawh tak a ni. A hlate khân Zoram pum ṭhalaite a hnehin a cho chhuak nasa a, ani leh a hlate kha awm ta lo sela khati tak khan zalenna meipui kha a alh nasa kher lo mai thei. Midang pawh he mi lama thu leh hla a thawhhlawk tak tak an awm an awm na a, kan sawi vek seng lovang.
Mizoram kha India sorkarin indo thlawhna hmanga a khua-leh-tui a beih awm chhun a ni a. Kha kha a chhan ber ni ka ka ṭhian Vai chanchinbumi-in a sawi chu Mizoram zalenna sual kha India tan a hlauhawm bîk a ni, a ti. A sawi dán chuan a hma daihin Angami Zapu Phizo (AZ Phizo) kaihhruai, Naga National Council (NNC) chuan India independence hma ni chiah (kum 1947 August ni 14) khan Naga independence an lo puang tawh a. MNF-in independence an puan hma kum 10-ah khan ralthuam an lo lek tawh bawk a. “Mahse, Mizo zinga za zela 99 dawn lai-in MNF zalenna sual kha an thlawp avángin India sorkar tân chuan Naga movement anga en liam ve mai mai theih a ni lo a ni,” tiin he chanchinbumi hian a sawi a ni.
Kha tih hun lai na na na kha chuan Mizo mipui thinlungah zalenna duhna thli kha a tleh na takzet tih chu a chiang hle awm e. Mizoram chhûng mai ni lovin Shillong leh Mizoram pâwn hmun dang danga lehkha zir mêkte pawh an zirlaite an hnáte tlánsanin zalenna sual ve túrin an rawn chhuak chum chum a nih kha. A hun lai kha chuan kha lam hawi lo tlangválte kha chu nula lakah pawh an to (luck) lo deuh hialin a rinawm. Chu chu a boruak chu a ni.
Kha tiang a nih lai a tún hnu a politics a hlâwkna ûm vánga Mizoram ‘rambuai’ a hnûhluh ti a, tawrhna thlengte nén sawi zawma ‘zalenna movement’ sawi hnawm leh zalenna sualtute pawh sawi nêp zawnga ṭhangtharte fuih chîng an lo pung ta hi a vanduaithlâk ngawt mai. Tu hnam pawhin zalenna an sual chuan tawrhna a awm ngei ngei ṭhin tih hi thil chiang tak a ni. Indopui 2-na a rêm hlim a ram engemawzatin zalenna an hmuh chum chum lai pawh khan tawrhna awm hauh lo chuan a awm theih ngawt loh.
India pawhin zalenna a sual a, nunna tam tak chanin thisen nasa takin a chhuak a. Indopui 2-na rêm hnu-ah British sorkar tân an ram zawng zawng awp zui reng a harsat tâk avangin India, Pakistan leh Burma te a piang a, Israel ram pawh a lo piang chho a nih kha. Israel ram din leh túra Judate tawrhnate kha a râpthlâk a sin. Eng hnam mai pawh hian hnamdang lian leh chak zâwkina min awpbeh emaw dik lo taka min ṭhendarh emaw ni a kan hriat miau chuan Hnam a min siamtu-in mahni a ro inrél a zalén túra chanvo min pêk humhalh hi an tum ṭhin. Hei hi kan rin Bible-ah ngei pawh hian a inziak a, Pathianin hnam tinte tâna an ram túr a ruat bîk bâkah an ramrite chenin a siamsak ṭhin tih a awm a ni.
Indopui pahnihna a táwp hnu khân Mizo hruaitute khân politics kha a rim-a-ra an la hre lo hrim hrim a. Mizorama roreltu (superintendent) A.R.H MacDonald khan India ram zalen hma kum 1946 April thla-ah political party din a phalsak chauh a nih kha. Kan ram hruaitu hmasa, Mizo Union khân politics haitho an khêl a, an ar-khaw-thim-dai a ni ber a. Mizo Union zîngah pawh India zawm duh leh duh lo an awm a. India zalenna ni (August ni 15, 1947-) a Aizawl a India Hnam Puanzár pawhpharh duh leh duh lo an awm a. India Hnam Puanzar zár duh lotute khân an zár vaih chuan ti-in silai hial an thawhchhuahpui a, thisen a luan loh na’n an zâr ta lo a nih kha.
Chu mi kârah chuan Burma a beh duh zawk pawl ‘Zalen Pawl’ an tih mai te an lo awm bawk a. A hun laia ram hruaitute thu kha a saisa nuaih mai a ni. Nehru Plan an tihte, Scottish Pattern an tihte kha sawirik a ni a. A hma-in Mizo Union ngei khan India rama luh phawt a, kum 10 hnu-a Mizo mipui ngaihdan lâka duhthlanna siam tih thute an lo dah bawk nen, thumúm kha an nei thei ta lo a ni ber e.
Eng pawh nise, hnamin zalenna a sual hian dodáltu leh awpbettu lama ṭang hi an awm ve zél tho a. Adolf Hitler-a kaihhruai Nazi sorkarin khawvel pum awp tuma Indopui 2-na a cho chhuah lai khân Norway kha sipai chakna-in an awp a, an ram politician Vidkun Quisling kha ram awptu atân an dah a. He tianga tharum hmanga an ram awptute aiawh a ram hruaitu nihna a chelh aváng hian tun thlengin ‘Quisling’ tih hi ram leh hnam phatsantu (traitor) tih sawina thumal atana hman zui a ni ta a ni. Zalenna duh loh hi hnam phatsanna-ah an ngai.
Kum 20 kan ram a buai hnu-ah mipui zawkin kan tlin ta love tiin rammute koh haw an ni a. Kohhran, pawl zawng zawng leh party-te auhla pawh remna leh muanna a ni. Tunah chuan boruak dang a awm a nih loh chuan India rama lungawi taka kan awm hi kan tih tawh tur chu a ni mai thung.