Guest writer
HC Vanlalruata
THIAM NGAH
Mizote leh hnam-dangte kan inan’ lohna ber chu hnamdangte’n thil pakhat chauh thiama an insawr bing laia thiam kan ngah lutuk a, thiam bik fak kan nei lawi mang silo hi a ni awm e. Ka hmelhriat pakhat chu thing mistiri kan tih ang hi a ni a, mahse, motor hnuai-ah mu-in tunhma truck te chi One Tonner an tih ang chi chhiate kha chu a siam ve thei mai a. A tul tulah a inhlawh a, Inrinni tukah chuan sa a sat bawk thin. Thiam bik, eizawnna atana insawr bingna khawp tur thiamna a neih loh avangin hetianga hna hrang hrang a thawh hi a ngai a ni mai thei.
Kum engemawzat kalta ah khan Delhi-a magazine pakhat office-ah kan leng a. Chuta kan thil hmuh pakhat chu a hmuhnawm teh a sin. Magazine kha thleh a ngai a, khawlin a thleh sen loh avangin mihringin thleh pui a ngai. Pa pakhat, ke pahnih bul hian a’n thlep tak tak mai chu rang tak mai a ni a, khawl ai a a muan zawk bikna pawh kan hrelo. Mit la lo lekin kan en reng mai a ni. Vai kan tih ho hi hetiang hi an nia, sapho leh khawchhak lama kan ngaihsan Japanese, Chinese leh Korean ho pawh hi an ni. Vai pakhatin Delhi-a roti (atta per) a beng phek a, a rawh lai pawh a rangin a hneh lutuk a, kal nachang hrelo khawpin kan en tawh.
Sapho leh khawchhak lama hnam changkangte pawh khi an thiam lam thiam bel tak, thil dang erawh thiam ve thluah lemlo an ni hlawm a. Awle (crocodile) chanchin zir tawh vek chuan ramsa dang chanchin pawh hre lem lovin an zir chilh a ramhnuai-ah awle kha a kum tel te an riah chilh ta thin a. An tel lova awle chanchin ziah hleih theih loh khawpa zir bingtute pawh an awm a. Kum 2007 chho vela Mautam laia Australian pa sazu (rat/ rodent) lam zirmi lokalte khan a hriat dan chu namailo tak a ni. Thil dangah erawh chuan titi pui tlak a ni lem lo.
Mizote hi heti taka thil thiam zul, thiam bing nei silo (Sap ṭawng kauchheh pakhata “Jack of all trades, master of none” an tih mai) kan nih chhan hi kan khawtlang kalphung leh sakhaw kalpui dan dikloh vang a ni ve thei tho mai. Hmun dangah chuan Pathian thu (theology) zir chhuakte chauhvin pulpit aṭanga Pathian thu sawi a kohhran serh leh sang an khawih laiin Mizo zingah erawh chuan chutiang a nil ova. Khawhar In leh hmun dang, puipunna remchangah te phei chuan, “Vawiina ka hlo thlawhna a Pathian min pek,” ti a sawi duah thei hi khawtin deuhthaw-ah an awm a. Nun tam nei kan tam a, nun tak nei kan tlem a ni ber.
Hnam changkang zingah chuan sorkar hnathawkin an hna ringawt hun khat tlat an buaipui a, an buai em em a, kar tawpah erawh chuan hun thawl tak hmangin Thawhtanni
aṭang chuan namen lova ngawrhin an thawk thin. Sumdawngte leh company-a thawkte pawh chuti tho chu an ni. Mizo tam ber chu sorkar hnathawk ni chungin Kohhran rawngbawlna lamah hun an hmang tam em em a, khawtlangah nasa takin an inhmang a; politics te pawh an khel ti tih a ni. Tam tak phei chuan an nupui fanau an chawm theihna an hna ai chuan kohhran leh khawtlanga lan sarh an khelin an hun tam zawk an hmang a; an hna ber chu run dalah an thawk ve lek chauh emaw tih tur a ni a. Hei hian khawtlang leh ram hmasawnna a tithuanawp hle a nih hi.
Inchhung khurah pawh chuti tho. Pa berin engkim thiam a tum a. An electric a chhia emaw, an tuidawt a chiangkuanglo emaw, an car a nung theilo emaw, tam tak chuan a thiamte kova siamtir mai lovin siam ve vek kan tum a. Hei hian chetsualna a thlen fo. Engineer emaw architech emaw, construction lam thiam hauhlo pawh hian mahni inte hi an sa ve mai zel a. A that ve thona lai a awm chungin kan changkan’ lohna-ah hian hei hian a thawh hlawk fu-in a lang.
Thil thiam leh tih ngah dem dum lutuk, thiam zik tluak leh luh chilh bik neilo kan nih avang hian Karimganj, Hailakandi leh Cachar aṭanga ‘mistiri’ lokal Muslim sakhaw biate chuan kan BiakIn te an sa lo thei lova; kan Mizo puan chi hrang hrangte pawh ‘Kawlvai’ kan tih Myanmar mite’n min tah sak lo theilo a ni. Kan thiamloh leh taimak tawk loh avangin kan bungraw zawrhna dawr hrang hrang leh kan thingpui dawr thlengin hnamdangin min nghah sak a. Tunhma phei chuan kan lumehna dawr zawng zawng hi hnamdang ta (a then Mizo hming ni mahse a taka thawktu chu hnamdang) a ni thin a, Mizo lumehna dawr a lo tam ta hi thawk huaina tham a ni.
Hun puma rawngbawl tura inpe emaw khawtlang tana inpumpek (social worker) ni mang si lova kohhran leh khawtlanga inhmang nasa, hna thulh reng mai leh rinrawla hman ngamloh te ai chuan rinawm taka chang dang kan miah lova thawktu na na na chu kan chhawr duh leh vek lawi si. Chu chuan loh theih lohvin kan state pawn aṭangin hnathawk a sawm lut a; kan ram sum uibeh theih tur cheng vaibelchhe tel state pawnah tuihawk ang maiin a luang chhuak mek a ni. Kan khawtlang nun leh kohhran mit aṭanga thlirna-ah chuan rinawm leh taima taka mahni thiam leh tui zawng thawk ngat ngat, mi teirei peih aiin kohhran leh khawtlanga inhmang tam an nih phawt chuan zawmthawt vanga pachhe deuh pawh ngaihsan hlawh zawk an ni. Hei hian kan khawtlang leh ram ei leh bar a tichhe nasa ngawt mai.
Mizo hian lo emaw leipui emaw kan neih pawhin tunhma deuh aṭang khan ‘Paite leipui ang mai, thlai chi hrang hrang a awm teuh mai’ tih hi tawng kauchheh kan hman uar tak a ni. Thlai chitin chin kha chhungkaw mamawh lei kher lova han lak mai tur atan chuan a tha viau mai. Mahse, chu chuan ‘subsistence economy’ ah a hnuklut a, that pui a hausak pui tham khawpa thawh (market economy) lam erawh chu a kawk lo hle.
YMA-in kum puan atana ‘Ram leh Hnam Humhalh’ an puan nawn awn awn mek lai hian “Vai velh hnatlang” tih vel mai mai hi ram leh hnam humhalhna ni lovin hnam mualphona a ni zawk tih hre tawh i la. Hnam humhalhna atana kan tihtur dik tak chu kawng hrang hranga thil thiam bel bik kan neih a, kan rinawm a, kan thawhrim hi a ni. Chutilo chuan loh theih loh vin hnam dangin min thawh sak anga, kan BiakIn sa-in kan sumdawnna zawng zawnga an inrawlh zui zel ang. Mahni hna a rinawma thawk rimte aia`mahni hna leh eizawnna nilo khawtlang leh kohhrana inhmangte kan ngaihsan zawk a, thiam ngah zul, thiam bik leh luh chilha eizawnna tlak khawpa thiam bik nei kan ngaihsan hma chuan kan hnam humalh tak tak kan hlat khawp ang.