Guest writer
HC Vanlalruata
SORKAR KALPHUNG SIAMṬHAT
Kumin hi Mizoram politics inlumlet leh bengverh tak tak a tam a. Kar kalta phei kha chuan boruak inlumlet leh sawi túr hrim hrim a tam hle. Social media luh chilh lêm lo tân pawh a ninawm (boring) hman meuh lo a ni ber e. Kumin kum bulah thla engemawzât chhûng chu Lengpui VC huam chhûnga Pârchhingchheng ram an tih mai Indian Air Force (IAF) in an lâk (land acquisition) chungchângah tháwm a lian viau a. Assembly inkhawmah pawh nasa fê a sawi chhuah a nih bâkah Sairang Dinthar VC huam chhûnga Kolabari ram sipai-in an lâk tum chungchâng thlenga sawifiah a nih tâk nghe nghe kha.
He mi chungchâng a inhnialna thawm a reh chian hma-in sorkar officer pakhat a pension hnu-a Tourism department director atâna dah zui chungchâng chuan Mizoram pumah tití a luah leh a. He thil hi MZP-te’n an dodál avánga an tháwm mitdelte hriat khawpa lo ri ta hluai a nih rualin sorkar kalphung khawih a lo ni mah mah tih mipui-in kan hriat chhuah phah a. Department pahnih kan ti dawn nge minister pahnih kan ti dawn (?) ngaihdán inang lo inṭhial, thutlûkna siam duhdan inkalhin a hrin a lo nih chu.
Khawvel huap pawha Constitution ṭha ber pâwla ngaih United States Constitution khu a ṭhatna an sawi len ber zînga pakhat chu sorkar inrelbawlna a inbúk tâwk tak leh a ṭul dán anga kalphung leh thuneitu-in thutlûkna a siam tawh lo endik a lo chelh/dang thei túra duan a ni khu a ni a. Chu chu ‘checks and balances’ ti-in an sawi mai ṭhin. US President chu a lalin thuneihna a nei khawp a, an sorkar khu ‘Presidential form of Government’ a nih avángin a kháwnbâwl (cabinet) pawh mipui thlan ni lo a duh duh a ruat thei a, ram palai chenin a ruat mai a ni.
Chu mai a ni lova, US Constitution-ah hian ram dang laka indo puan theihna thuneihna chu Congress (an ram Parliament) kuta dah a ni chungin US President hian sipaite chunga lal ber (Commander-in-Chief) a nihna-in Congress remtihna la hmasa lovin indo puan theihna thuneihna a nei a. Ram dang do túra sipai a tirhin darkar 48 chhungin Congress a hriattir túr a ni a, Congress remtihna tel lovin ni 60 (thla 2) chhûng ram dang do túrin thutlukna a siam thei bawk. Thla 2 chhûnga Congress-in a pawmpui loh chuan President chuan sipate a hnukdâwk nghâl tur a ni, tih a ni. (The War Powers Resolution of 1973).
US kan sawi ta laklawh a, sawi zui zêl ang. American Police-te khu India ram Police nén thuneihna inthlau tak mai an ni a. India ramah chuan buaina lian tham a chhuah pawhin Executive Magistrate-in Police te tiang hmang emaw, mittui tlakna hmang emaw silai hmetpuak emaw a mipui hnawt darh tura thupêk an ziah loh chuan Police te kut phuar a ni, an ti ṭhin a. US Police-te erawh chuan ‘Stop in the name of the law’ an ti chunga tlanchhe luite chu an kâp thlu tawp thei an ti. Chu tiang a ni chung chuan ‘checks and balances’ bawk khân a phuar a. Police-te’n mimal zalenna an rapbet emaw, eirukna-ah an inhnamhnawih emaw, dán kalhin an che hrim hrim emaw tih endika chhui thei turin ‘Internal Affairs’ an tih mai chuan an vil reng thung a ni.
India ram leh Mizoram hian chu tiang chu a hming chuan kan nei ve nâ a, a tak takin a thawk (function) ve vak lova. A chhan bulpui ber chu thuneitute’n dán hnuai a an tih ngei ngei túr (statutory duty) an hlen chu sawi loh an bawhzui ngai meuh loh váng a ni ber. Corruption dona leh thuneitute’n uchuak taka an thuneihna (danin a pêk ni lo) an hmang túr lo dang a, lo khapna dán hi kan nei ṭha ve lova. Ram pum huapa dán siamtu Parliament hian an la ngaihtuah chian’ loh avángin ṭul an ti rih lo pawh a ni thei awm e.
Hman deuh tawh khan India chhum lam state lian cadre IPS officer pakhat Mizorama rawn awm chuan, “Mizoram sorkar chu naupang chhe inkhualtelem a ang em mai,” a ti a. A tih chhan chu sorkar inrelbawlna (governance)-ah kalphung (system) fel a awm lo a, India ram state dangte nena khaikhin chi loh hialah a ngai a ni. Thui tak a dikna chhan chu Mizoram hi mihring tlêm te awmna state te reuh te a ni chung hian a enkawltu sorkar hian a hna a hneh lo hle a. India ram state liana an PWD SDO bial pawh tiat lo khan E-in-C, CE, SE, Sr. EE, EE leh a hnuai lam kan nei kim ve biai satliah mai ni lovin kan ngah hle a, kan kawngpui a ṭha hlei lova. Department dang pawh an ni vek tho mai. Thlai/buh leh bâl engkim ṭhat duhna ti a sawi, Mizorama Agriculture leh Horticulture department lian pui nei si a intodelh hauh lo kan ni a. Industry department lian pui nei chunga central sorkar min hmuh dana industry awm lohna state kan ni bawk.
Rorellai ZPM thuneitu sang PAC chuan June ni 18 khan Chief Minister Pu Lalduhoma hnênah lehkha thehlûtin Pu K. Sapdanga hna chanpual Department of Personnel & Administrative Reforms (DP&AR) chu amah (CM) hian chang se tiin rawtna leh ngenna an siam rup mai a. An ṭawngkam takah chuan, “Chuvangin a rang thei ang bera DP & AR hi nangma enkawina hnuaia dah turin kan ngenin kan han hriattir a che,” an ti hmiah mai a ni. June ni 18 khan ZPM president pangngai Pu Lalliansawta khân hrisel lohna chhuan lama CM hnena party president nihna a hlan hnu-ah president nihna a chelh leh ṭan ni áwm tak a ni a. CM hnena lehkha thehlut túra thutlûkna an siam ni, June ni 16 hi chuan CM hi party president charge la mêk lai a nih avangin PAC chairman ni nghâl awm tak a ni.
Eng pawh ni se, ZPM PAC hian DP&AR kalphung siamṭhat hi a ṭul an lo ti tawh ṭhin a, June ni 24, 2024-a PAC ṭhukhawm chuan DP&AR kalphung siamṭhat ṭul an tih thu hi DP&AR Minister Pu K. Sapdanga hnênah a thlentu túra ruatte’n an lo thlen tawh ṭhin niin CM hnena an lehkha thehluhah hian an târlang a. An thu thlente hi bawhzui a ni lo ni-in an sawi. DP&AR Minister hnêna an thu thlenah hian DP&AR siamṭhat dán túr rawtnate an siam em? Lo siam ta se eng ang rawtna nge an siam a, an thlen tih kan hre pha ve lo.
Chu tih lai chuan he department hi a hming pum chu – Department of Personnel & Administrative Reforms a ni a. Sorkar hnathawkte chungchanga thuneitu leh sorkar inrelbawlna kalphung siamṭhat ngai a awm a, siamṭhat kawnga mawhphurtu a ni tel bawk. Kan rorellai party thuneitu sângin sorkar inrélbawl dan kalphung siamṭhatu túr department ber siamṭhat a ngai an ti mauh mai hi a ngaihna hriat a harsa hle a. Kan sorkar inrelbawlna hi a lo chhe thûk hle an ti a ni mai thei e. Eng pawh ni se, CM chuan hemi ni vék hian DP&AR chu Pu K. Sapdanga chhuhsakin ama’n a chang ta a. Minister hna chanpual pek, chhuhsak leh siamrem hi CM thu liau liau a ni a, party PAC rélsak a ngai lova, PAC lehkha thehluh hi chu chhuanlam atân a ṭha ang chu tih chauh a ni.
A thu hrimin sorkar inrelbawl dan leh kalphung siamṭhat hi political party PAC rél chi a ni em aw, tih hi ngaihtuah theih a ni. Sorkarin a ṭúl a tih chuan mithiam (Mizoram pawn ami he lam thiam bîk thlengin)-te ruai-in Administrative Reforms Commission pawh a din mai túr zâwk ni âwm tak a ni a. A ni e, chu kan ti dawt lovang a, mahse, CM duhsak tak a duhna taka a dahna túr dáltu/remti lotu chu DP&AR hi a nih avángin a enkawltu minister senghawi mai hi tihdán awlsam berah an ngai a ang viau a ni. Minister hna chanpual pêk leh chhuhsak hi chu CM thuneihna (prerogative) liau liau a nih miau avángin Pu K. Sapdanga department chan chhuhsak a, amah a inpe hi a pawng apui a sawisel chu kan tum lovang.
Amah-erawh chu, ZPM PAC duhdán anga CM-in DP&AR a chan tâkah hian he department kalphung siamṭhat ngai ni a an hriatte siamṭhat a ni dâwn em tih mipui-in kan lo thlîr reng dawn a. Chu mi rual chuan sokarin inrelbawlna a dan a neihte, kalphung a lo neihte palzûta duhsak zâwngte duhsakna uchuak tak pêkna hmanrua atân hman a ni zâwk em tihte pawh kan lo thîr tel dawn a ni. Sorkar inrelbawlna leh kalphung siamṭhat duh vánga DP&AR hi CM-in a la a nih tak tak chuan a rah chu hmuh theihin a lang thuai túrah i ngai bawk ang u hmiang.