Guest writer
HC Vanlalruata
HNAM HMABAK
Kar kalta mai khân mi 2-in Kolasib district a hmeichhe tleirawl kum tling lo Mumbai lama ‘Spa’ a thawk túra Kolasib mi hmeichhe pakhat leh a Serchhip lam mi a ṭhianpa-in fel hlel taka chhawr túrin an hruai thla ni a sawi chungchâng kha kan buaipui a. Kolasib District Child Protection Unit (DCPU) a thawk fel tak mai kan be tlang a. Chhán hrehawm lek lek khawpin kan dîlchhût na a, ṭha takin min lo chhâng zél a, kan lâwm khawp mai. Kan dîlchhût chhan chu kha hmeichhe tleiráwl kum 17 mi kha kumin February thla a Mumbai lama an hruai thlâk daih tawh ni si, a chhûngte’n an ngaihven zui miah lo ni a lang kha a ni ber.
Min chhán dán kha a lungchhiatthlâk khawp mai. A sawi dán chuan a hruai thlatu kha an khaw nu a ni satliah lova an vêng ami leh kohhran khata lawi an ni a. An ring tâwk viau a nih hmél e. Tun lai kan dinhmun en chuan a áwm tawh viau mai. A pa-in a enkawl ṭhat loh avangin a pute bulah a awm a. A pute lah chu a hruai thlatu aváng khan an ngaih a ṭha- viau ni awm tak a ni. Tun lai kan Mizo chhûngkaw nun leh khawtlâng nun ngaihtuah chian chuan a chhûngte kha dem ngam ngawt chi ni pawhin a lang tawh lo. Kalphung pangngai a kan neih a ni tawh miau a ni.
Kan naupan lai leh tleirawl chhuah chhoh lai khân (ti ve khanglâng ila) tún lai anga television emaw mobile phone/smart phone hmanga inawm tleina túr a awm ve lova. In lamah lehkha kan zir emaw a nih loh chuan pâwn lama ṭhian kawm leh ṭhiante nena infiam kha kan tleina awm chhun chu a ni mai. Chu lo chu sava veh bâkah ramhnuai a thang kam leh thing lukham túr tal put haw kha kan thupui ber chu a ni leh mai a. Khawvêl dang kan nei lo. Zan lama pawnto kha a ni leh a, pawnto a kan chhuah paw’n chhûngte’n haw hun an bituk kan pel ngai meuh lo. In lama awm cheuh cheuh lovin ṭhian kan kawm tamin in kan chhuahsan tam ang reng a, tun lai ṭhangtharte anga ina tawm a, television, computer, smart phone leh tablet hmanga inawih tleina túr kan nei ve miau lo a ni.
Chu tiang a nih lai chuan chhungkua leh khawtlângah invawnna leh thununna khauh tak hmanga vawn kan ni thung a. Ṭhenawm hnai leh hla deuh emaw a chhuah dawn pawhin kan kalna tur chhûngte kan hrilh thlap a. Tukṭhuan emaw zanriah emaw ei dâwnah chhungte’n min koh chuan kan haw vat ṭhin a. Kan haw loh chuan min zawng nghâl ṭhin. Hna thawh laklawh váng a nih loh chuan chaw ei rual loh kha khap bur a ni. Chhûngte (nu leh pa) bâkah khawtlângah rual-ute’n khawng takin min thunun a, aia upate thú kha a kawi a ngîlin kan zawm ṭhin bawk.
Kha tih hun lai leh kan hma lama chhungkua leh khawtlâng invawn leh inthununna khan Mizote kha min kaihruai ṭha thui hle a. UPSC ekzam-ah Mizoram kha All India Service leh Central Service chherchhuahna hmunpui ti a sawi theihin AIS leh central service-a an luh tam chhoh vánglai a ni a. Zirna lamah kan ropui viau lo a kan inngaih lai (t(úna India ram puma ziak leh chhiar thiam vek anga pawm kan nih hhma daih) khân kan hun lai leh a hma lam kha hun rangkachak tih loh theih a ni lo. India hmarchhak a zirna hmunpui (education hub) an tih ṭhin Shillong khawpui-ah pawh Mizote chu hmarchhak hnam dang zirlaite chhoh en kan ni ve ṭhin.
Hun a lo kal zêl a. Khawvel hmasawnna-in min nuai vé rualin a chhe lamin min pawt chak ta a. Chhungkua pawh pindan pakhat, khumpui leh khum-ai a mu tlâng mai ṭhin kha tu leh fate mut pindan hrang, chhûng lama kalh theih kan siamsak chho a. Mahni inchâwm thei hawt si lo kan tu leh fâte khan, sapho dungthúlin “It’s my life” tih kha thupui-ah an rawn neih chho a. Tún hma a chhûngkua-a túkṭhuan leh zanriah eiho dial dial a, nu leh pa zilhna leh thuráwn dawng ṭhinte khân an dawng ta lova – chaw ei rual a awm tâk meuh loh váng a ni áwm a sin. Chu bâkah chuan kan sum leh pai dinhmunin a tlin hauh lovin pûk chawpa kan khawsa lian ta hi kawng tinrêngin nasa takin kan chhiatpui tá a ni.
He kan Mizo chhungkua leh khawtlâng nun inthlâkin a hrin pawi êm êm chu chhûngkaw inkawmngeihna leh khawtlâng lungrualna leh inthununna lo chhe ta hi a ni ber. Mizoram hi a zím ngai-in a la zîm reng a, mihring chu kan pung chho ve zêl chungin state dang néna khaikhin hleih theih loh khawpin mihring kan la tlêm. Han sawi tak tak phei chuan kan lo la inchhûng kual deuh ṭhum a ni. Chu ti chung si chuan khawvêl inthlâk danglam hian a ṭha zawnga min hruai lai-in a chhe zâwngin thlipui ang mai-in kan nunphung hi min nuai a, kan buai ta êm êm a nih hi.
Social media a chak tâk êm êm váng ni pakhat maw…ruang an chhar thu kan hre chámchî a – tunge a nih hriat loh ruang an chhar thu kan hre ta fo mai. An ruang hmuh hnu a tunge an nih hriat leh hnuhnawh tâk kan ngah ta viau mai a, mibo lah hi an awm zing ta na lailêng. Kum 40-50 vel lek kal ta a chhungkaw chaw ei ruala ei ve lote zawng nghâl vat ṭhin hnam khân an tu leh fate thla tam tak an rawlbo pawhin an ngaihven (hman) ta lo. A va râpthlâkin a va lungchhiatthlâk êm! Arte thiha thi mai mai heti zât nei túr hian Mizorama chéngte hi kan la tam tâwk lo a sin!
Ruihhlo hian Mizorama chhûngkaw tin deuhthaw hi min rûn tih hi pawm a ngai tawh. Chu mi rual chuan chhûngkaw inrêlbawlna leh inhmangaihna bâkah inngaihvenna tak tak awm ṭhin kha khaw’nge a awm tak le tih mai túr a ni ta. Hei tak mai hi tih tak taka kan ngaihven a vei thar leh a ngai ta a. Chhûngkua leh khawtlângin mawhphurhna kan neih rual hian sorkara mawhphurhna chelhtute hian an tihtúr (statutory duty) an hlen chhuah a ngai. Chumi rual chiah chuan kawng tin rênga kan nun kaihruaitu atana kan pawm reng kohhran hruaitute pawh hian an mawhphurhna, an ‘berámte’ dinhmun hi an hawisan thiang bîk lovang.
Mizo ṭhalai leh pavalai an thi thut thut a, an thih chhan hi eng chen nge ruihhlo váng a nih a, eng chen nge zu chhe in vang a nih tih emaw kan nunphung (lifestyle) lo danglam tâk váng em ni tihte hi zir chian a ṭha ngawt mai. Chu pawh chu vei lem lo hi kan sorkar, khawtlang leh kohhrana dinhmun pawimawh chelh zîngah hian an tam tawh awm e. Mahni pian chhuahna leh seilenna, nu leh pa uapna hnuai ngei a kan chenna in pawh thlahlel tawh lova khawlai a tám tâl a vâk raw lai ta mai mai ṭhalai kan ngah lutukte hi tute vei leh buaipui túrah nge kan dah tâk le?
Mihring hi bo theih a ni a, tui-ah, khawmualah, ramngaw-ah leh kawngpui-ah pawh tawhsual tawh theih a ni teh meuh mai. Chu tih lai chuan rei tak an bo pawha chhûngte leh ṭhenawm khawvêng paw’n an ngaihsak leh ngaihven loh a awm, thla tam tak hnu a an ruang chhar tak mai maite hi Mizote kan tlém ngaihtuah hian a râpthlâk a. Ngai a kan neih titih ta mai hi a lungchhiatthlâk tak meuh a ni. He ti khawpa kan inngaihsak tâk loh chhan hi khawvel sum leh pai leh thil man to neih leh hausak lam (materialism) kan ûm nasat tâk luat vang a nih a rinawm.
Mizote hi chhungkua leh khawtlânga ‘Tlawmngaihna’ phéna inhmangaih dial dialna-in a phuarkhawm ṭhat hnam kan ni ṭhin a. Chu kan ze ṭha (values) kumkhua chu hnam hausa kan ni lo chung pawha hnamdangte’n min awha min ngaihsán ve ṭhin chhan a ni a. Túnah erawh chuan hei hi a tlahniam nasa ta hle tih loh rual a ni lo. He tiang kan lo nih tâk chhan hi nu leh pate tâna Bible-in ‘Pathian laka an rochan’ ti a a lo sawi fate hi, khawvel ro, sum leh pai ûm luat avângin an ngaihthah a, an thlauhthlâk tâk vang a ni em tih hi bengsika ngaihtuah a ngai ta a ni.
Pawimawh êm êm a awm. Kohhran hruaitu, kan rin Bible tlawhchhana “Nangmah i inhmangaih angin i vengte i hmangaih túr a ni,” tih min zirtirtute pawh hian an ‘berámte’ khawvêl nun leh thlarau nun ai-in ‘materialism’ ngaihtuahin kohhran thawhlawm a pun theih na’n ‘financial campaign’ an ngai pawimawhin an hlawh pung an dah chungnung zâwk ta em? Hei hi an ngaihtuah chian a ngai ta takzet mai. Bible-in duhám hi milem biakna a ti a, milem bia kan tam tâk avanga tun dinhmun hi thleng kan ni mai lo maw? Inngaihtuah chiang ang u.