CHHIAH

Mizorama tun dinhmuna chhiah (tax & non-tax revenue) leh mipui-in sorkarin thil min ruahmansak leh min pek man pawisa kan pêk lêt (service charge) chungchâng hi ngaihtuah chian a ngai ta hle mai. Sorkar hian a duh duh zâtin mipui hrilh lêm lo leh, chhiah tipung lo anga insawi si hian a tipung tho em ni tihpalh awl a ni ta. A chhan chu chhiah emaw chhiah anga ngaih theih chî rêng réng hi chu mipui cháwi túr a nih miau avángin a lang tlang ngei ngei túr a ni a. Mipui-in kan chawi leh kan chawi chhan hi a inbúktawk túr a ni bawk.

Entîrna máwl té pakhat sawi ta ila. Lirthei i lei chuan (bank loan hmanga lei i ni emaw ni lo emaw a lém chuang lo) sorkarah i inziahluh a ngai a, registration fee atan chêng tam tak i chawi a ngai phawt. Kawngpui a tlán man (road tax) pawh túnah chuan kum 15 chhûng atân pêk lâwk a ngai tawh a. Lirthei khalh thei túr chuan ‘driving licence’ a ngai a, pawisa chawi ngai bawk a ni a, tihnun ve reng a ngai a, chawi zêl a ngai bawk. Mimal lirthei satliah a nih loh phei chuan ‘fitness certificate’ an tih mai hi man chawi bawka siamtîr a ngai a. A lírthei kha kawngpui a tlán túrin a tlâk em tih finfiah a ngai a. Mahse, a tlanna kawngpui, chu chhiah latu ngei sorkar siam kha a lírthei tlánna atán a tlâk (fit) em tih lam erawh chuan ngaih pawimawh a hlawh miah thung lo.

Lirthei neitute chhiah chawi hi a rip chho zel a. Covid-19 hri lén lai khan sorkar laipui chuan mipui phur a rit lutuk tih hria-in petrol leh diesel a value added tax (VAT) a tihniam a, state-te pawh tihniam ve túrin a ngen a. Mizoram pawhin petrol leh diesel aṭanga chhiah lak hi a tihniam ve a nih kha. Covid-19 hri lêng a zia-awm hnu kum 2024 September thla aṭang khan VAT hi tihsán leh a ni ta a. Petrol a VAT lak hi 5.23% aṭangin 10% (a lêt deuhthaw)-ah tihsan a ni a. Diesel a VAT lak pawh 16.36% aṭangin 18%-ah tihpun a ni bawk.

Hei bâkah hian he mi rual vêk hian tun hma a la lâk ngai loh ‘cess’ lâk a ni ta bawk a. Kawngpui enkawl/siamṭhatna (road maintenance) atân petrol leh diesel litre khat zêlah Rs 2/- ‘cess’ lâk ṭan a ni a. Khawtlâng hmasawnna ruhrel siamna (social infrastructure) atân petrol leh diesel litre khat zêlah Rs. 2/- lâk a ni ta bawk a. Cess hi petrol emaw diesel emaw kan lei apiangin Oil Company-te’n petrol leh diesel man an bithliah leh sorkar laipui-in chhiah a lâk hnu a petrol leh disel man bithliah bakah VAT rate tihpun avanga a man sang tawh chungin cess hmangin litre khatah Rs 4/- kan chawi belh ta zêl a nih chu.

Hei hi tawi te tala sawi belh a châkawm. Covid-19 hrilêng avánga namen lova mipui-in harsatna kan tawh avánga VAT lak zat (rate) tihhniam kha tihawm tak a ni a. Hrilêngin min tihbuai tâk lovah chuan tihsân leh pawh a áwm tho mai a. ‘Cess’ lâk pawh hi hmasawnna hna thawhna túr bil a nih a, a nihna túr taka sum tling khawm hman a nih phawt chuan thil ṭangkai tak a ni thei. Chu tih rual chuan VAT rate tihsán rual chiaha cess chi hnih lâk rual leh nghâl kha chuan mipui phurrit a thlen zual a ni. Chu bâkah Asia khawthlang lam indona awm meka Strait of Hormuz khár avánga tuialhthei man lo sâng ta ngaihtuah hi chuan tún dinhmunah VAT rate tal hi chu tihhniam a áwm khawp mai.

Nu leh pa, pi leh pute thih hnu-ah an ram kan rochunin kum tina leiman kan chawi bakah hming thlâkna (mutation fee) a sâng hle a. Kum 2024 aṭang khan tihsân belh a ni bawk a. Ram inleina emaw inrochun pawh ni se a ram hlut zawng chhuta Stamp Duty 1% chawi ṭhin kha 3% chawi a lo ngai ta a ni. Hei hi mi rethei zawk tân chuan a rit tham khawp mai. Japan rama Mizo awm pakhatin hmána a sawi ka hriat reng chu – Japan sorkar khian chhiah a la tam khawp a, an lal chhungkua pawh a hlahthlem chuang lova. Lal chhungkua ami an thihin ro luahtu khan an ram ṭhen manah chhiah an chawi tam lutuk a, kutbêngin an awm (bankrupt) dawn ta mai a. An lal chhûngkaw tân ram chhiah/leiman lâk dan an siamṭha ta ringawt a ni.

Leh lam takah chuan hetiang a mipui mimir, a bîkin mi harsa zawkte ram inlei leh inrochun chungchânga sorkarin sum lama a hrawm nat viau lai hian Indian Air Force in Lengpui VC huamchhunga mimal ram a lâkna-ah stamp duty chu a la leh lawi si lova. He ram lâkna-ah hian cheng vaibelchhe 187 leh nuai 90 chuang sum a inrawlh a. Chuti a nih chuan cheng vaibelchhe têl tak meuh meuh sorkar hian stamp duty a hmuh túr a hloh tihna a n a. Chu tih lai-in sorkar théng-a-tháwngah a lút lo ni ngei túr a ni – Assembly zawhna chhanna-ah Revenue Minister ngei-in registration an tih loh thu leh stamp duty an chawi loh thu a sawi hnu-ah pawh chhuh leh tuma hmalâkna a awm kan la hre lo.

A dang leh chu kawlphetha chhit man hi a ni. Tuna sorkarna chelhtute hian an sorkar hmâ khân êng chhit man hi kum 5 chhûng an tihpun loh túr thu an sawi a. An hruaitu ṭhenkhat phei chuan uar takin chhiah hrim hrim an tihpun loh túr thu bâkah pawisa an pûk ve loh túr thu an sawi a nih kha. An sorkar hnu-ah pawh kawlphetha hman man an tihpun dawn loh thu leh an tihpun loh thu an sawi. Mahse, Power & Electricity department aṭanga kawlphetha pawt tam takin an chhit man a pun thu hi an sawi chiang viau mai – a bîkin smart metre hman hnu-ah.

Kan lo hriat dan chuan chhûngtinin kan kawlphetha hman zât chhinchhiahtu túr smart energy metre hi pêk lâwk (pre-paid) huna hman túr a ni a. Chhiartute’n kan hriatthiam dán túr chuan mobile phone kan hman hma hauh a kan hman theih túr zât a hun bituk a zira pawisa lo pêk lâwk ang túr hi a ni. Chu tianga a taka hman a nih hma pre-paid atana hman túr smart metre, department lamin an lo vuah lawk hi sawisél ngawt nachhan túr chu a awm hranpa lo. Mahse, smart metre an vuah hnu a an éng chhit man a lêt emaw a lêt tam taka lo pung ta mai hi chu sorkar a insawifiah chu a ngai a ni.

Power department-in smart metre a vuahsak chhungkaw engemawzât hian smart metre vuah hma ai-in nasa takin an kâwlphetha hman man a sang tih an sawi a. Mizoram Electricity Regulatory Commission rawtna anga kâwlphetha hman man sorkarin a tihsán awm thu chu kan hre miah lova, chuti chung chuan an bill chu a sang ngei si a nih hi. Kan ṭhianpa pakhat chuan a kawlphetha hman man bill a tam lutuk a, bill pêkna-ah kalin a sawisêl (complain) a, an lo tihhniamsak ve mai niin a sawi. Engemaw felhlel hi chu a awm ngei ni chuan a lang. Hmân lawkah Congress ṭhalaite pawhin electric bill tam lutuk an duh loh lantîr na’n electric bill pung ni a an sawi engemawzat vantlâng hmuhah an hál tawh kha.

Social media a ka thil chhar, pa pakhat thuziah hi a dik ka ti riau mai a, kan thupui nén pawh hian a inhmeh tho mai. “India mite hi sorkar tlin lohna leh tihṭhat tawk loh vánga ngawi renga tuar a, an pawisa thawhchhuah a a man pe mai khawvêla awm chhun an ni. Sorkar tui pêk a thianghlim loh chuan tui thianghlim ‘reverse osmosis’ (RO) tui an lei mai a. Kawlphetha an neih ṭhat loh chuan inverter an lei mai a. Boruak a thianghlim loh chuan boruak tihthianghlimna an lei leh mai a. Eirawngbawlna gas an dawn ṭhat loh chuan induction thuk an lei mai a.Sorkar sikul a ṭhat loh chuan man chawi-in tuition an la leh mai a ni. Lungawi lohna lantîr lovin an lei mai zel,” a ti a ni. A dik khawp mai.

Chhiah hrim hrim hi mipui lawm chi (popular measure) ni lova ngaih a ni a. Khua-leh-tuite erawh chuan kan chawi a ngai. Chutih rual chuan lang tlang taka kalpui ngei ngei túr a ni thung. Lang tlang lo taka chhiah petute bum ang reng ziazanga chhiah khawn hi tih loh tawp tur a ni a. ‘Cess’ te ang, a hmanna túr chiang taka tárlan sa ngat phei hi chu a khawntu sorkar hian a hmanna hi mipui hriatah a puangzâr reng túr a ni a. Chhiah chungchangah hi chuan puanhnuai thil a awm thiang lo tih sorkar hian chiang takin a hre túr a ni.