Ram ka thlir a: ZU KHAP BUR

Mizo mipuite chuan kum 10 zet sor­kar-na chelhtu paih­thla-in inthlanpui-ah sorkar thar an siam ta a. He sorkar thar, MNF party-in an din hi tunah chuan a inrem fel thawkhat tawh a. Hna thawh pawh an tum hle niin a lang a. Inthlan hma a thil tam tak an tiam zingah kum 2015 aṭanga sorkar hmasa-in MLPC Act, 2014 hmanga zu zawrhna dawr hawn a lo phal chu titawpin kum 20 zet lo hman tawh zu khap burna dan MLTP Act, 1995 ang kha hmanga zu khap bur an tum thu an sawi tawh a. Chu chu kohhran duhdan a nih thu an sawi tam hle bawk a. Chutiang tak chuan zu khap bur hi an tum tih a lang chiang ta.

Zu chungchang hi political issue a hman a nih hian dik lohna tam tak a awm niin kan sawi thin a. Mahse, sorkar tharin khap a tum a, inthlan dawnah pawh political issue angin a kalpui a, moral issue a nihna leh kohhran huanga chai awm tawk a nih lai a hetianga an tih dawn takah chuan an kalpui dan tur hi kan lo thlir lawk ngei a tul ang. Mipui aiawh a thlan an nih avangin an tun hma ang mai mai a kalpui tawh lovin an thutlukna hian mipui mimir a nghawng dan pawh zir chian a vil zui ngei a ngai bawk ang.

Kum 1997 February ni 20 a MLTP Act, 1995 kengkawh tan tur a sorkar a inbuatsaih lai khan Mizo Officer pakhat chuan khatihlai a Chief Minister kha hemi chungchang hi a sawipui tih min hrilh a. “Ka pu, United States-ah pawh an khap hlawhchham tawh hi Mizoram a khap hlawhtlin theih in inbeisei em ni? Ti lul teh suh u, kan hnam in tichhe nasa lutuk ang,” a ti a. Chief Minister chuan khap hlawhtlin tak tak an inbeiseina aiin kohhranin an nawr nat lutuk avang a thutlukna siam an nih thu sawiin khap hneh a khap rêm theih a nih lohzia an lo hriat chhuah theihna atan a khapna dân siam ta mai an nih thu a sawi a ni. He Officer  pa hian hetiang hian a sawi, “Khatih lai a kan sorkar khan khap hneh a tum emaw a inrin emaw vang nilovin, na tak a sorkar nawrtu kohhran runluihna ang renga titau deuh rohva khapna dân kha siam a hmang zui ta an ni a. An hman tan aṭang khan hlawhtlin inring lo sa ta chu an hlawhchham nghâlah ka ngai a ni,” tiin.

Khawvel ram hrang hrangah leh India ram state-ah ngei pawh hian zu hi khap bur a lo ni tawh thin a, an la hlawhchham zel chu a ni a. Mizoram hi Kristian ram tia sawiin khap hlawhtlin theihna state turah thenkhat hian an sawi leh thin. Kan hriat chian em em erawh chu khawvela Kristian tamna khawi ram mahin zu an khap lova, lo khap tawh thinte pawhin an sim a, tunah chuan ‘Kristian ram’ tia sawi zingah zu khap an awm lo. Muslim ramah erawh chuan an khap deuh vek a, an hlawhtling viau lova, an sakhaw zuitu ni ve lo te chu an khap sak lo tlangpui bawk. 

Engpawhnise, kan sorkar thar hian zu hi a khap dawn tih a puang chiang tawh bawk a. A kenkawh dan turah chuan kohhran runluihna rawngkai lam ni lovin khap hmak (total) ni ngei turin kalpui ngei teh se. “Chhan loh aiah Luka” tih ang chauh a nih leh chuan mipuiin kan dem na leh hle dawn tih pawh hre lawk sela. Tih tak tak a khap rêm tuma an beih hnu a an theih loh chuan tlâwmah la lovin an zu policy thlak ngam sela. An hlawhtling a, an khap hneh chuan kalpui zel teh se. Chumi rual chuan zu khuahkhirhna, khap deuh nual, thlah zalen nual policy MLPC Act, 2014 kha kum 3 zen zawn kan hmang hman a. Khami chhunga Mizoram mipui leh khawtlang nun leh mimal a nghawng dan zirchianna a awm tawh a. Khatiang bawk khan kum 3 hnu-ah zir chian tir lehin an zir chianna leh khaikhinna aṭangin mipuiin kan buk theihna atan tlangzarh ni bawk se. 

An tih ngei ngei tur erawh chu tih tak takna nen a thil kalpui a ni. Zu khap dan hi a inang lo thei a. Nagaland-ah khi chuan an tual zu (local liquor) khi an hnamzia nen a inhne an tih tlat avangin khap a ni lova, Mizovin ‘sapzu’ kan tih mai Indian Made Foreign Liquor (IMFL) chauh khap a ni a. Chutiang chu kan sorkar thar kal tum dan hi chu niin a lang lova, a vai a khap a tum niin a lang. Chuti a nih chuan hei hi an tih ngei a ngai ang -

Local zu nena an khap vek dawn chuan Mizoram khawpui ber Aizawl daifem a awm Rangvamual, Phunchawng leh Airfield khuaah te hian local zu in tur a awm hauh tawh tur a ni lo. Kum 1997 aṭanga MLTP Act hman a nih hnu khan heng khaw pathumah hian namèn lo takin zu a tam a. Sorkar khan run dâl-ah a zu dap tir ve zeuh zeuh chauh ni maiin a lang a. Aizawl khawfem mai a zu hmunpui awm, kalpah pawh a zu in inhâwr khawm luih luih leh zu tlàn tih hriat lirthei ding khep khup awmna renga zu ka khap hmak e tih kha zawng a zah tawrh theih thlak lutuk a, sorkar invuah ve riang ruang tan chuan zah ngawih ngawihna tur chi a ni. Heng hmun pathum leh hmun danga duh hun huna zu in tur hmuh theih a nih chhung chuan zu khap burna dân hmangtu sorkar hi nuihzabur-ah a insiam zui zel tihna a ni ang.

Hriselna thila zu in lo thei lote chu a bika zu lei leh in phalna siam a ngai leh ngei ang. Hetianga phalna pek ni lo tawh phawt chu Minister emaw officer lian ber ber pawh ni sela zu an kawl emaw, an in lai emaw man an nih phawt chuan man ngei ngei tur an ni ang. Dân hi kan siam a nih chuan chu dân kenkawh kawngah chuan milian leh mite an awm tur a ni lova, kan intluktlâng vek anga, tihsual in ang chuan hremna in ang an hmachhawn tur a ni ang. MLTP Act hman hmasak hun lai ang a, zu fûnte hnih/khat man sakte’n jail bang an zut lai a miliante’n sapzu tha tha an inho luih luih theih ang kha an thlen tir tawh tur a ni lo.

Zu fakna ang chi reng reng magazine emaw chanchinbu emaw electronic media leh social media-ah chhuah phal a ni tur a ni lova. A chhuahtu leh a ziaktu chu hrem ngei ngei tur an ni ang a. Chutianga zu fakna ang chi chhuahna chanchinbu emaw magazine emaw mi tupawhin an kawl chuan a in neitu chu hrem ngei tur a ni bawk ang. Mizo tihdan phung pangngai a inhlahthlem emaw inngaihhnathiam emaw theih a ni lovang. Dân a awm phawt chuan chu dân chu a inziah dan ang thlapa kenkawh tur a ni ang.

MLTP Act, 1995 kha a ngai ngaiin hman leh mai tur nge a thar hlakin zu khapna dan thar duan a hman a kenkawh a ni dawn tih kan la hre lova. Dan thar hlak pawh siam sela mi state dan siam entawn deuhva siam, MLTP Act, 1995 nen khan nasa tak a a danglam a rinawm lem lo. Chuti a nih chuan zu in “consumption” tih kha chiang deuhva hrilhfiaha hman sual emaw hriat sual luih theiha dah loh ni sela, Oxford dictionary hrilhfiahna mai piah deuhva hrilhfiah chian a nih loh chuan Court-ah ukil thlûak tha deuh an che fuh lutuk palh thei. Zu hi a in kan khap chuan a hâwp a hâwp pawh khap tel ni awm tak a ni a. Zu ruih khap lova a in a in (consumption/ drinking) kan khap a nih chuan a hmuâm a hmuâm thlenga khap a ngai dawn a, sahdah nuaina atan a hman hi khap a nih leh nih loh thlengin ziah chian a ngai tihna a nih chu.

Chumi atan chuan dânah hian an in zat (quantity) khap chin ziah chian a ngai a, a quantity bakah a tak leh tak loh (alcohol content) bituk a ngai bawk ang. Champwine leh Zawlaidi kan phalrai chin hi 11 % a nih chuan beer chu phal mai awm a ni a. Wine pawh 11% alcohol v/v chu pawm theih mai awm a ni. Chubakah whisky, rum leh vodka pawh ni se, tui pawlh dal zat a zirin bithliah a ngai ang. Grape wine a alcohol awm zat phal chin ang emaw a aia hniam emaw a pawlh dal zu kha khap tur nge tur loh tihte chiang taka ziahlan a fuh ang. Hetiang hi chiang taka bithliahin zu khap burna dân hi an rawn duang chhuak turah i beisei teh ang.

Engpawhnise, kum thar chu a ro (dry) hle tura rin a ni ta phawt a. Ro tura thutlukna siam­tu chuan a takin ti ro ngei sela kawng lakah chawlh­san suh se. He thu hmang hian chhiartute Kum­thar chibai kan buk che u a, in tan kum hlâwk leh hlimawm tak lo ni mawlh teh se.