RTI ZAWHNA CHHAN HUN

Chanchinbu lam (media) a ka thawhpuite zînga thil tak tak rawn phawrh chhuak an awm leh zauh ṭhin hi lawmawm ka ti hle a. Mizoram media pangngai (chanchinbu, local channel television leh radio) te hi mipui tâna kan ṭangkaina (relevance) awm ta lo emaw ti a ngaihna leh chhe taka min puhna hian kei, kum 40 chuang zet chanchinbu lama hna lo thawk ve tawh rilru hi a tina viau ṭhin mai. Chu tih rual chuan hma kan sawn chho ta viau ni a lo lang hi a lawmawm tak zet a ni. Hei hi Right to Information Act (RTI) Act, 2005 dan siam a nih tâk váng leh social media hman ṭangkai a nih tâk vang a ni thei awm e.

Tun hnai-ah, a bîk takin, kan Chief Minister an kawmna aṭang te, Rajya Sabha MP candidate an kawm dan aṭangte in hma kan sawn tih a lang viau mai. Media mite hian a bîkin kan ram hruaitute kan kawm (interview) hian kan thawhna’ media house’ ni lovin mipui aiawhin zawhna kan zâwt a bu tih hi kan hre ṭan dawn ta-in a lang a, A lawmawm lam a ni. Zêp nâk emaw, media lama kan thawhpui ṭhenkhat hian sorkara thuneihna chelhtute hi an hlauh chu ka ring bîk chiah lo na a, mipui aiawh an nihna ai-in an hmaizah an tina ni a ngaih a awl fo mai a. Zawhna chhán nuam lo (uncomfortable question) zawt ngam meuh lova kan awm chhûng kha a rei fu a ni. Mizote hi kan tlém êm aváng thei bawk.

Engmah ni lo mah ila, kum 1992 laihawl vêl aṭanga Senhri (kartin chhuak) kan kaihthawh leh a, a sapṭawng taka ‘investigative journalism’ kan buaipui chhoh ve lai kha chuan a hahthlâk ngawt mai. Kan thawhpui pakhat phei chuan, “Keini chu kan hnathawhna-ah hian kutkem nei nih a ngai a,” a ti a, a dik lutuk. RTI Act awm hma a nih miau aváng khan sorkar lehkha pawimawh tam ber kha a rûka rûk chhuah a ngai a. Eng tin tin emaw kha chuan kan duh kha kan nei thei ve mai zél chauh a ni a. Sorkar lehkha pawimawh leh ‘file’ rûk chhuah avánga lungina kan tang lo hlauh kha a mak zâwk viau a ni.

A taka India ram leh mipui hmangaihtu, zalenna leh mipui chanvo dik tundin duhtu mi ṭhahnemngaite’n theihtâwp tak meuha kum tam an beih a, an sual hnu-ah kum 2005 khan RTI Act chu Parliament-in danah a lo siam ta a. A hmâ khân he dán hi siam lo ni tawh se la chuan hná kan thawhna-ah ‘kutkem neih’ kher a ngai lo túr ti-in ka ngaihtuah lêt fo ṭhin. Chuti chung chuan he dán siam a nih hnu hian kan thawhpui tam ber hian an la hmang ṭangkai tawk lo tiin duhthawh thu ka sawi ve fo mai a.

He tah hian sawi lawk ngai a awm. RTI Act awm hma, tlêma chanchinbu lama kan phanchang ve deuh tawha kan inhriat vêl lai khân sorkar thil pawimawh kha official-te ṭawngka a han zawh mai khân sorkar pawisawi lutuk lêm lova an hriat kha chu chawp-leh-chilhin min hrilh nghâl mai ṭhin a. Mahse, RTI Act, 2005 siam a nih hnu kha chuan ‘provision’ pakhatah khân ni 30 chhûnga chhán ngei ngei túr tih a awm a. Hei hi tlawhchhanin ni 30 min nghahtîr kha tihtúr ve rêngah an ngai ta emaw tih túrin department ṭhenkhata SPIO-te hian kan zawhna chhánna kha thla khat tal min nghahtir kha dán zawh famkimna emaw an ti ta a ni awm a sin!

Tún ai hian media hian he dán hi mipui tân hman ṭangkai a túl tawh tak meuh a. Mimalin zawhna an zawh pawhin social media kaltlangin an puang thei teh meuh mai a. RTI activist ti a kan sawite hi an ṭangkai-in fak pawh an phu tak zet a ni. Mahse, duhthusámah chuan mipui hnêna thupuanna hmanraw nei sâ media-te lakah hian beisei a sâng a, beisei erawh a nawlpui hi chuan kan pha lo tih hi zêp theih a ni lo tlat a. Hei hi a pawi khawp mai.

An hming hmerh pawhin sawi teh ang. A tîra sap ṭawnga tihchhuah, a hnu-a Mizo ṭawnga tihchhuah leh, tuna Mizo leh Sap ṭawng inpawlh (bilingual)-a tihchhuah tâk ‘The Frontier Despatch’ (TFD) hian an din tirh aṭangin RTI Act hmang ṭangkai-in sorkarin thup a duh tam tak mipui tân min chhawpchhuahsak tawh a. A enkawltute hian fak an phû thlâwt. Chumi rual leh a hnu deuhah pawh kan tualchhûng chanchinbu (media) tlêm te hian heti zawng hian ṭan an la chho ve ta a. Thil lawmawm tak a ni tih loh rual a ni lo. Mahse, he lam hawi a thil ti tak tak/ngam hi duh ai chuan an tlêm a, duhthawh hi a na viau ṭhin.

Tun hnai leh zualah boruak thar a awm a. Kan ram hruaitu ber, Chief Minister-in chanchinbumite hma-ah ngei mai DP&AR-in RTI Act hmanga zawhna chhánna pakhat chu zawhna chhán ran ber record ni hialin a sawi ta mauh mai a. Hemi chungchâng hi media lama kan thawhpui Lalnunṭawma Fanai thu ziah ka chhiar aṭangin ka lo hre ve a. (Lalnunṭawma leh mi dang an hming ka lamte hi chanchinbumi an nih avángin an hming bulah ‘Pu’ ka dah kher lova min lo hrethiam dawn nia. Hla phuah thiam leh zaithiam chen hian an hming bula Pi/Pu dah ngai lova ngaih a ni miau a). A rawn khawrh chhuak ṭha hle-in ka hre mai.

Rorellai party (ZPM) chhungkaw inkhawma an sawi zawng zawng, an party leh sorkar insiamṭhatna atâna tute’nemaw rawtna an siamte leh CM leh an party hruaitu ṭhenkhatin chanchinbumite hma a an thusawite hi chu a ṭha hle-ah ngaihsak ta ila. Keini lo inrawlh leh ngaihdán lo sawi ve chiam chi pawh niin a lang hranpa love. Chu tih rual chuan kan CM ngei-in hmânah khan Assembly inkhawmah RTI Act hmanga zawhna lût, sorkar hnathawk (SPIO)-te’n an chhánna aia Assembly a MLA-te zawhna chhánna rin zawk túra a sawi khân rilru a dek zak mai. A chhan chu Assembly a MLA-te zawhna chhanna hi tam tak chu tihdikna (corrigendum) siam a lo ni tawh ṭhin tih kan chian avang a ni.

A thu hrimin, a hma lama sawi tawh ang khân RTI Act awm hma a kan official-te’n kan hriat duh chawp-leh-chilha min hrilh mai ṭhin ni si, sorkar langtlang a awm theihna atâna he dán siam a nih hnu-a ni 30 nghah an tum ta deuh tlat hi a ṭha lo takzet a. Kan CM berin RTI hmanga zawhna DP&AR-in an chhâng rang lutuk a sawisêl ang hiala ngaih theih phei hi chu vánduaithlâk tak a ni a. Sorkar/sorkar hnathawk ‘efficiency’ leh ‘good governance’ bâkah accountability leh transparency ngai pawimawh lova palzút duhna rawng a kai tlat. RTI Act, 2005 section 4 hi department tinin a taka tihhlawhtlin kan lo nghahhlelh tehlul zâwk nen.

Lalnunṭawma Fanai thu ziah a lawmawm ka tih deuh chu department engemawzâtin CM-in ‘khawvela RTI zawhna chhang rang ber’ ti a DP&AR chhánna chungchâng a sawi aia chhâng rang an lo awm ta nual mai kha a ni a. Hmasâwnna changkâng leh fak tlâk tak a ni. Kumin February ni 17, Assembly inkhawm ni hmasa bera kan larsâp Gen. VK Sing thusawi kha a ngai ngai-in dah nawn leh teh ang. “Today, before this august Assembly, I once again reiterate my Government’s commitment towards providing efficient, responsible, accountable and transparent administration at all levels of governance,” a ti ngei chu a nih kha. Hei hi tuna kan sorkar dinglai-in an sawitir ngei chu a nih kha maw le!

Sorkar inrelbawlna-ah thup a tama, a lang tlang lo a nih phawt chuan eirûkna kél-kawngka zau takin a inhawng tihna a ni miau a. Chuvangin RTI Act hmanga zawhna chhâng rang lutuk tih vêl kha kan ram hruaitute’n lung loha an la dawn a nih chuan a pawi telh telh dawn a ni mai. Sawi dán dang a awm lo. A thu hrimin tuna kan sorkar hruaitute hian sorkar file kal muang lutuk an vei thu an sawi fo tih kan hria a. Official tam tak dawhkán a paltlangte hi a ṭha an tih loh thute, an ṭawngkam takin ‘single window system’ pawh an sawi mawi tihte kan hre awm e.

Mahse, a saseh tak tak a lo thlen chuan an duh leh vak lo ni ngei hian a lang ta tlat mai. Tunah chuan Prime Minister áwká aṭang ngei-in ‘minimum government, maximum governance’ ti a mawi hnai taka sawi-in, ‘e-governance/e-office’ kan sawi ri ring tawh a. Kan sorkar department indáwr kualna pawh ‘e-file’ a nih tawh avángin mobile phone hmang pawhin (zin chung pawhin) thutlûkna engkim a siam theih tawh a ni tih hi kan hotute’n sawi nasa hle. Mahse, a tak ramah chuan an lo duh tak tak lem lo niin a lang thei tlat. A chhan chu e-file hi chu an hmu nghâl a, thutlûkna siam nghâl theih a ni a. Thutlûkna siam hun pawh a lang vek miau a ni. Chu hmasâwnna leh thil tihawlsamna sawisél leh si chu a thúltho tih loh rual a ni lo.