Guest writer
HC Vanlalruata
LOKAYUKTA
Hmanni deuh aṭang khan Law and Judicial department kut aṭanga Lokayukta là a, Vigilance department kuta hlan a nih chungchangah hian phone hmang leh hmaichhanah pawh zawhna ka dawng ve nual a. Thenkhat phei chuan Lokayukta kut phuar a che thei lova siam tumna ang hialah ngaiin a dodalna lam ziak turin min ngên a. Mi pahnih chu ka thiam ang tâwkin ka’n hrilhfiah ve ngial a, hminin chian phah tak maw ka hre bik tawh lo. Mi thenkhat hlauhthàwnna hi ka hrethiam thui hle a, chutih laiin lo râlkhelna chhan tur a awm lem chuan a lang rih lo.
Heta kan thurólum ber chu hmanni lawka eirûkna do tura din, Lokayukta kha a tirah (Congress sorkar laiin, te pawh kan ti thei ang chu) khan Law and Judicial department kuta dah a ni a. Khatihlaia a enkawltu Minister chu Pu Lalsawta a ni a, MNF sorkar tharah chuan Pu TJ Lalnuntluanga kutah a awm ta a. Mahse, tun hnai khan sorkar department te’n an enkawl tur tidanglamin Allocation of Business Rules chu siamthat a ni a. Entir na’n, Information and Public Relations department enkawl thin Information Commission chu GAD kuta hlan a ni ta a. Lokayukta pawh Law department hnuaia dah tawh lovin Vigilance department hnuaia dah a ni ta a. Sorkar tawngkâuchheh han hawh ta ila, Lokayukta nodal department chu Law and Judicial department ni thin kha Vigilance department a ni ta tihna a nih chu.
Saptawng han hawh khanglang ila, sorkar a mi pawimawh - government servant leh public servant - zawng zawng eirù-a puhte chhui thei tur, Chief Minister leh a minister-te pawh chhui thei turin Lokayukta hi Mizoramah din a ni a. Dik tak chuan eirûk chingte chhui a hrem theihna dân - Prevention of Corruption Act (PC Act), 1988 hi dân tha leh khauh tak, sorkar milian eiruk ching tam tak an lo hrem tawhna dân a ni a. Eiruk hmangte hi lehkhathiam leh mifing, sum nei leh nalh taka inchei thin, an hnû thup thiam êm êm an nih avangin eirukna pawh hi eiruk hmangte avangin ‘white-collared crime’ an ti rêng a. Chutianga thil khirhkhân chhuina atâna dân siam a nih avang hian dân khauh lutuk (draconian law) ti a puh pâwl an awm a. IPC-ah te thilsual titu-a puhte’n thil an tisual ngei a ni tih kha sorkar aiawhte’n an finfiah a ngaih laiin PC Act-ah chuan thil tisuala puh khan a tisual lo ngei a ni tih a finfiah a ngai thung a ni. Kan hrethiam mai àwm e.
India rama eirûkna leh thil pawi lian tham chhuitu pâwl rintlâk bera ngaih Central Bureau of Investigation (CBI) te eiruk thubuai chhui tir theihna dân, Delhi Special Police Establishment Act, 1946 te pawh hi dân tha tak tih loh rual a ni lo. Chuti chung chuan CBI chunga thuneitu kha eirûk ching awmkhâwm/hlawmkhâwm an nih chuan awmze nei lo a ni. A chèpa-kai-in kan chhui hman lo ang a, a tlângpuiin sawifiah i’n tum teh ang. Lokpal leh Lokayukta din hi tunhma aṭanga sawi rik tawh a ni a, mahse, India Parliament hian thu hi a takah a chantir thei lova, nasa taka nawr a, nawrh khum ngaiin a awm a ni.
CBI te an tha lo ngawt lova, a pâwng a puiin an tha ngawt thei hek lo. A chunga thuneitu kha a pawimawh a, chu chu dân hmanga thuam a ngai thung. Tunhma khan eiru a puhna thehluh a nihin CBI-in emaw an chhui dawnin, Union Home Ministry thuneitute’n chhui phalna an pêk a ngai tlat mai a, an phal loh chuan chhui theih a ni ngai lo. Kum 1964 khan Central Vigilance Commission te an han din a, chutah pawh chuan duhthu a sâm lo hle a, kum 2003 khan mahni a thuneihna hrang (statutory power/autonomy) an pe ta a, chuti chung pawh chuan lal ber ber pawh chhui thei tur thuneihna sâng zâwk nei din duhna a lian zêl a ni. A chhan ber chu kalphung duh khawp lohna a ni a, thil an hmu chiang êm bawk a ni.
Mizoram ACB a thawkte hi thil chhui kawngah an tha lo hranpa lova, tam tak hmuh dan phei chuan CBI aia an that loh zâwkna a awm rêng rêng lo. Chutia sawi tâkah chuan India ram state zawng zawngah Mizoram Police-te chhui chhuah court-in a hrem zat (conviction rate) hi a sang ber zu nia. Mahse, eirûk thubuai chungchang bik hi a buaithlak a, PC Act hmanga thubuai an ziah luh hma hauhvin ACB thununtu, Vigilance department phalna lâk a ngai a, aite-chhina chhui (preliminary investigation) kalpui tur pawhin phalna a ngai a; a taka chhui phalna nei tur phei chuan khirh talh châng a awm tih kan hre fo mai. Chutianga phalna an lâk a, an chhui zawh hnu a, chiang deuh taka puhna leh finfiahna fumfè tak behchhan a court-a ngaihtuah tura puhna (charge sheet) an thehluh hmâ pawhin sorkar (larsâp) phalna (prosecution sanction) lâk a la ngai ta leh zêl a. Chu chuan thil hi a tikhawlhkham satliah lova, rinhlelhna a piantir a, puanhnuai thil a awm ang tih min hlauhtir tlat mai pek a ni.
Mizorama thubuai langsâr leh sawi hlawh tak pakhat, Engineer engemawzât laka thubuai siam a nih tum (Kau-Tlabung leh Tuipanglui Hydel Project hnathawh dan chungchang) khan ACB-in court a thubuai thehluh tura an tih tawh hnu-ah Vigilance department lamin department chhui turin thutlukna a siam leh ta a nih kha. Khatiang a nih avang khan tam tak chuan Vigilance department hi an hmu sakhi hle a, hei lo pawh hi sawi tur a tam mai. Vigilance department hotupa ber Chief Vigilance officer (CVO) chu Mizoram sorkar hnathawk hotupa ber Chief Secretary a ni a, ministry lam aṭanga enkawltu lah sorkar hotu lú ber Chief Minister a lo ni leh zêl a, chuvângin sorkara thil diklo leh eirukna chhui kawnga thuneitu ber atân chuan an iai em em a nih ber hi.
A hma lama kan sawi ang khân CBI te meuh pawh Union Home Ministry (sorkar laipui) thuhnuai a a awm chuan sorkar dinglaiin uibuk ang deuhva chhawrin an duh duh an bauh tir a, sorkar dodâl zawnga chè ni a an hriatte an hap (seh) tir mai mai nia ngaihna a tam hle. Central Vigilance Commission emaw Lokpal hnuaiah emaw chuan thawk sela a dang zar ngei ang a, CVC leh Lokpal kha sorkar hnuaia awm ni lo, thuneihna sâng taka thuam, sorkar va inrawlh theih lohna a nih phawt chuan CBI khan hna tha tak leh tlin takin an thawk thei ang tih hi ngaihdan nghet tak a neih theih.
Mizoram a hman tur Lokayukta dân duan a nih hnu a, sawihonaah khân vawi 2 vêl ka tel ve a. An lo duan kha tha tawk lo a tam bâkah ‘hâ’ (tooth) nei lo leh mi seh (hnathawk) thei mang lo tura duan a ni a. Lokayukta hnena zualkova thu hrilhtu (whistleblower) te hremna tur bung leh change kha a awm pek a. Keini lam (i ti mai ang) khan, na takin kan dodal hlawm a, Law Minister Pu Lalsâwta kha a fakawm hle-in kan hria, sawisêlna a ngaithla peih a, official-ho duhdan ringawt a pawm sak lo. Tam tak chu a tha lo lai siamthat a ni a. Sumsen tihautaktu tur Investigation leh Prosecution lam khawihtu kha kan neih sa ACB hman mai ni se ti a rawtna erawh kha chu a tlang ta lova, hei hian tun thlengin harsatna a la siam phah ta a nih hi.
Law department hnuaia Lokayukta a awm thin kha a dân siam chhoh lai vêl a nih vang a nih hmel a, tuna hna a thawh theih dâwn tâk hnu a Vigilance department hnuai a dah a ni ta hi a áwm viau a. Pâwngpaw lo hlauh leh sawisêl tur chi niin a lang lem lo. I&PR a ni emaw GAD a ni emaw nodal department an nih avanga Information Commission nitin hnathawh dan a va inrawlh tura ngaih chi a ni lova, MPSC-ah pawh a nodal department DP & AR hi hna lâk chungchang a inrawlh tura ngaih chi a ni lem lo. Dân hmanga thuam, sorkar thununna hnuaia awm ni lo, Lokayukta hi tangkai taka kan rama eirukna dona hmanrua atân hman tum ila a fuh ber ang.
A hotupa hi a pawimawh hle tih hriat bawk a tul viau. Election Commission of India te pawh hi sorkar thuhnuai a awm lo tura serhhran a ni chungin, tunhma chuan sorkar laipui duh dân dânin a awm nia ngaihna a awm fo thin a. Chief Election Commissioner-a T.N. Seshan a awm hnu khan thil a inthlâk danglam ta vek a, inthlan lai na ná nà chuan ECI hi lalberte lalber ‘Lal Zahabar’ a ni ta ngawt mai zawng a nih hi. Chutiang atan chuan tuna Lokayukta chairman ni mêk hi a tha viau mai thei e.
Rawtna han siam ve ta mai mai ila, Lokayukta dân hi siamthat ni ta sela. Investigating agency hi midang a hranpa a la lovin ACB hi ring ta nghâl mai sela. Anni hi eirûk thubuai chhui lama tawnhriat ngah leh thiam êm êm tawh an ni a. Sorkar uibuk ni lova Lokayukta uisathiam a chhawr an nih phawt chuan, CBI aia an thawh that lohna bik tur a awm lo. A thununtu leh an chunga thuneitu kha an chhui-a te an nih phawt chuan tha takin hna an thawk ngei ang tih a rinawm a ni. Chutiang bawkin a tul a nih chuan Prosecution hi Directorate a siamin Lokayukta kutkè tur bik leh sorkar hnuaia awm ve lo awm ta, chu chuan Lokayukta hnathawhna kawngah a tanpui ngei ang.