SUMTHUNI-NU

Tourism Minister Pu Lalnghinglova Hmar chuan Inrinni khan Guwahati khawpui a “Imaginarium 2.0 - North East Events & Entertainment Leaders’ Summit” an tih mai, thil lian tham huaihawttu leh intihhlimna hmanga zinmite híp kawnga eizawngtu pawl liante kalkhawm hma-ah Mizoram chu hmun kilkhawr a nih tawh loh thu a sawi a. He tiang hawi zawnga sawi chhuah nachâng hre hmasa ber a ni mai thei e. Mahse, hei hi Mizoram dinhmun a ni tawh miau a ni.

Tunah hi chuan India ram khawpui ber Delhi pawh Aizawl aṭangin darkar 3 tling lovah kan thlâwk thleng thla a, kan rawn chho leh zung zung thei tawh bawk a. Tun hma hun nén chuan a inthlau tawh viau reng a ni. Kan nu leh pate hunah ngat phei kha chuan Silchar pawh khu lirthei hmangin chawlhkar khat vêl kal a ngai a ni awm a. Kum 1966 a ram a buai hnu phei kha chuan hnam dang tân chuan Mizorama sorkar hna rawn thawh kha a hlauhawm thei viau bawk thei ang.

Eng pawh ni se, India hmarchhak state-te hi kan hnufual bîk ṭhin satliah lova, India ram hmun dangte ang lo takin tlawhpawh leh inbiakpawh pawh harsa bîk kan ni ṭhin a. Chu bâkah kan nunphung (living standard) a hniam tlângpui a, ram chhûng hmun dangte nena khaikhinin nitin mamawh (essential commodities) man a to bîk êm êm a. Chu chu hria-in All India Service (AIS) kan tih mai – IAS, IPS leh IFS (Forest) te tan hian kum 2009 February ni 10 aṭang khan central sorkar chuan India hmarchhak a dahte tân Special Allowance a lo siamsak a. A hun lai chuan áwm tih lohna pawh a awm hranpa lova. Mizoramah pawh kum 1998 December thla aṭangin Lengpui ṭumhmun nei tawh ni mah ila, an pêk ṭan hun lai khân sawisélna a awm awm tháwm hriat a ni lo.

A bîk taka hetianga AIS-te, a bik takin North East cadre (Assam, Meghalaya, Manipur leh Tripura, Nagaland cadre) an tihte duhsakna hi chi 2 a awm a, chu chu an hlawh pui (basic pay) aṭanga chhûta 25% zet, Special Allowance a ni a. Hmarchhak state a awm AIS leh central service dangte hi Special Duty Allowance hmingin an hlawh pui aṭanga chhûta 10% pek vek an ni ṭhin bawk. Special Allowance hi Pay Commission lo ding tawhte’n pek ni se an tih pawh ni lovin Ministry of Personnel, Public Grievances & Pensions hnuai a Department of Personnel & Training (DoPT)-in pêk ni se a tih avanga pêk tawp an ni.

Hei bâkah hian Mizoram leh Arunachal Pradesh a thawk AGMUT cadre te hi an tel lo chungin an la ve vek a. Chu bâkah NE cadre-te pawh AIS direct a lût tân chauhva tih ni awm tak a nih lai-in Mizoramah chuan MCS, MPS leh MFS (forest) aṭanga lut a, IAS, IPS leh IFS a kaisang zawng zawng pawhin an la vek a. Aizawl khawpui a mahni inlum aṭanga pisa kai zawng zawng pawhin an la kim vek ni-in an sawi. Kan sorkar lo hrawn tawh leh hrawn mêkin he ti khawpa AIS, a bikin IAS-ho a ngam lo mai hi a tláwmthlâk a. Mipui sum ei hek zawnga duap an kai reng mai phei hi chu thil zahthlâk a tling a ni.

He tiang a nih lai hian hmarchhak state a dah AIS-te Special Allowance pêk tura thutlúkna siamtu DoPT chuan September ni 23, 2022 khân Special Allowance hi tihtáwp (pêk tawh loh túr) túrin thupêk a chhuah ta a. DoPT thupêk zul zui hian Mizoram sorkar chuan kum 2022 November ni 3 khân tihtawpna thupek chhuah kawnga hma la nghâl turin Chief Controller of Accounts hnênah a hriattîr a. Mahse, nawrna nasa tak vángin sorkar chuan kum 2023 February ni 22 khân pek chhunzawmna túr thupêk a chhuah leh ta a. Chutah pawh chuan Special Allowance central sorkara DoPT-in Special Allowance titáwp tura thupêk a chhuah ni tak (kum 2022 September ni 23) aṭanga pe chhunzawm leh túra thupêk hi chhuah a ni leh ta mauh mai.

He tah hian kan hriat atâna pawimawh a la awm cheu a. Kum 2009 April ni 10 aṭang khan Mizorama awm AIS-te hian an hlawh pui (basic pay) aṭanga chhûtin 25% hi Special Allowance an la ngar ngar a. Kum 2017 July ni 25 aṭang chauh khan an hlawh pui aṭanga 20% an la ṭan a. Hei ngawt pawh hi a la tam tham hle a. Mizoram ang state pachhia leh sorkar rethei tak tân chuan sumthuni-nu dik tak a ni a. Mizorama lo awm kan AIS officer-te kan vulh dán uchuak leh sorkar apiangin an tlawn rawn dán hi zahthlâk a tling awm e.

Hei mai hi a la ni lo cheu. NE cadre kan tih mai AIS leh Central Service zawng zawngte tân 10% Special Duty Allowance (SDA) pêk an la ni zui bawk a. Chuti a nih chuan Mizorama dah mêk AIS-te chuan an hlawhpui aṭanga 30% chu an fanghma ni ei hmiah a, central service (IRS, IES, IDAS etc.) pawhin an hlawh pangngai tam tham tak piah lamah an hlawpui aṭanga 10% an lak belh reng tihna a nih chu.

Nikum November thla chawhnu lama Finance Department-in Right to Information Act, 2005 tlawhchhana zawhna an chhánna aṭanga a lan dán chuan nikum October thla khan Special Allowance (an hlawhpui aṭanga chhûta 20%) dawngtu AIS officer hi mi 83 an ni a. An Special Allowance atâna Mizoram sorkârin a hranpa ngata a pêk avanga mipui sum (public money) senso belh hi thla khatah Rs. 23,68,620/- a ni a, kum khatah chuan Rs. 2,84,23,440/- (cheng vaibelchhe 3 ṭhelh a tling daih mai zu ni a. Hei hi nikum October thla dinhmun a ni.

He mi chungchâng hi kan ngaihvenna a rei tawh ang reng a. Chief Minister kaihhruaina hnuai a Mizoram sorkar sum lâkluh tihpun, renchem leh awmze nei a hman a nih theih dán kawng dap túra din, Mizoram Resource Mobilisation Committee (MRMC) hotute thlengin kan lo be pawp ve hial tawh a. MRMC hotute chuan he mi chungchang hi an lo sawiho tawh thu min hrilh a. He tianga Mizorama AIS awmte’n a hranpa ngat a mipui sum tam tham tak mai an hui hi dik thei hauhin ka hre lo – an hlawh pangngai pawh a tam tawh tehlul nen.

MRMC Vice Chairman (kan CS hlui) Pu Haukhuma Hauzel ngei ngam tlâkah ka bia a. Committee a an ngaihtuah thu min hrilh a, an rél dán kimchang erawh chu a sawi chhuah duh ka rin bîk loh avángin ka zâwt chîk lo. A hnu a ka hriat leh dán chuan AIS te Special Allowance tihtáwp rawtna hian kawng lakah lambun a tâwk a. Cabinet/Council of Ministers ṭhutkhawmna a ngaihtuah túrin a hmun a thleng zo ta ngang lo a. Council of Ministers ṭhukhawm agenda-a telh a la ni ta lo.

Sorkarin mipui mimir na taka nghawng pha túrin chhiah a tipung a. Ration card vâr hmangte’n buhfai kg. khat Rs 15/- a an lei ṭhin chu a let thawk, Rs. 30/- ah kum 2024 khân tihpun a ni a. Stamp duty a 1% lâk ṭhin chu a lêt thum 3% a tihpun a nih avangin ram inlei leh inrochun senso a sang ta êm êm a. Covid-19 hri lén lai a sorkar hmasa-in petrol leh diesel-a a value added tax (VAT) lâk zât a lo tihhniam tawh chu September 2024 aṭang khan sorkarin a tipung leh a. Petrol a VAT lâk mêk 16.36% chu 18% a tihpun a ni a. Diesel aṭanga VAT lâk mêk 5.23% pawh 10% a tihpun a ni bawk.

Hei mai hi ni lovin Mizoram sorkar chuan diesel leh petrol-ah hian (tun hma a la tih ngai loh) chhiah chi khat ‘Cess’ a la a. Cess hi chi hnih la-in Petrol leh diesel litre khat leitu apiangin chhiah Rs. 4 an chawi belh ta bawk a. Cess hmanna túr chi khat chu kawngpui enkawlna atân tih a ni a, kan kawngpui-in a ṭhat phah chuang hek lo. He tah hian a la táwp ta mai lo. Kawlphetha hman man (power tariff) hi tipung lo angin sorkar hi insawi mah se, smart metre vuahte chuan a let tam takin a pung ni-in an sawi a ni. Hei hi sorkar hian a la sawifiah lo.

Kan AIS officer-te’n an hlawh bâka an fanghmano ei tur kumtina cheng vaibelchhe 3 ṭhelh sorkarin a pek ṭhin tihtáwpsak ngam lo sorkar neih hi a zahthlâk hle a. Sáwrfû tlâk awm tawh lo khawp mipui mimir retheite chhiah hmanga sâwr ngam êm êm sorkar hian AIS officer lian rual sum harsa chung chunga a vulh hi mipui lungawi lohna an tuar ngam dawn em tih kan lo en ang chu maw le. A nihna takah chuan Pay Commission-in pek dan tur pawh a tarlan ziah sorkar doctor-te’n Non-Practice Allowance (NPA) an lak pawh titawp thei a insawi sorkar hian AIS te heti khawpa a ngam lo mai hi a ngam loh chhan tal hriat a chakawm ngawt mai.

AIS-ho leh central service thlengin an hlawh pui aṭanga SDA 10% an lâk tel lo pawh hian tuna kan sorkar flagship programme ‘Bana Kaih’ hnuai a Chief Minister Special Package-ah kum 5 chhungin mahni kutkawiha eizawng mi 2,800 chuang Rs.50,000 ṭheuhin sorkarin a ṭanpui thei dawn tihte hi kan thalaite’n an hre ve ker dawn a sin.