Guest writer
HC Vanlalruata
YEW leh MINISTER HLAWH
Delhi UT Assembly inthlan result a chhuak a, an Chief Minister Arvind Kejriwal-a’n chiang taka hnehna a chan thu chuan, social media zawng zawngah hmun a luah a. Mimal taka ka ngaihsan thin, hritlang benvawn a vei kumtin emaw tih tura Delhi thlasik chhung zawnga nghawngveh puanlum (muffler) bát reng mai thin, chanchinbu mite’n, “Kejriwal-a’n a muffler a phelh hun hi thlasik a táwp tih tichiangtu an ni,” tia fiamthu titak a an lo sawi hial kha a ni a. A inti lal lova, mi pawimawh (VIP) angin a khawsa hranpa lova, mipui mimir zingah anmahni ang maiin a tâl ve thin a. A nuihzatthlak záwng, awmze thuk tak nei si a lemziak thiam (cartoonist) ropui R.K. Laxman-a’n a lemziah changtupa bera a hman, mipui mimir zing ami (commoner) anga a lantir ang chi mihring khán a inlantir reng thei a ni.
Chief minister a nih hmasak ber kum 2013 December thla khan Aam Aaadmi Party (AAP) khan hneh takin sorkarna la mahsela, sorkar laipui thiltih danah a lâwm lova. Delhi UT sorkarah mipui thlantlin ni siin, a sorkar aiin sorkar laipuiin Delhi Lt. Governor atana a ruat khan thuneihna sâng zawk a nei tlat a, chubakah Delhi Police kha an sorkar thuneihna hnuai a awm lovin Home Ministry hnuaiah a awm a. BJP kaihhruai NDA sorkar nena hun engemawchen an innawr hnu-ah kum 2014 February thla khan a báng ta hlawl a, ni 49 chiah Chief Minister hna a chelh a. Hetihlai hian Chief Minister ni chungin nawrh a huaihawt a, khatihlai a Delhi a awm, ka thianpa (IPS) chuan an pu ber a nuar tlat mai thin chu buaithlak a tih thu fiamthu titakin min hrilh a. Kum 2015 inthlanpui-ah hneh takin a sorkar leh a, bial 70 a 67 zet AAP hian an la a. Kuminah pawh an la chak hle a nih kha.
Kejriwal te ang Chief Minister neih hi a chakawm viau mai a, a bik takin Delhi a zirna kalphung a siamthat dante phei chu entawn tlâk ngawih ngawih a ni. Nitish Kumar-a’n kum rei lote chhunga India state pachhe ber ni thin, Bihar hmasâwnna a thlen dante hlei hlei hian rualawh a ti ná a. Hruaitu tha nei ila chuan mihring nuai 10 vel lek hi kumtin budget cheng vaibelchhe singkhat vel chuan kum 3, kum 4 chhunga nasa taka chawikan leh tih hmasâwn theih kan ni tih hi a chiang a. Mahse, tuna kan kal danah hi chuan khua a var lo hle.
Delhi Chief Minister thiltih a tha lo ka tih chu minister neih theih bak piahlam a Parliamentary Secretary 21 zet a ruat kha a ni a, kum 2016 khan court-in a paih sak ta a. Chubakah Mizoram sorkar kan hrawn tawhte ang bawkin Minister leh MLA hlawh tihpun lam kha a tui fú pek a. Kum 2015 khan MLA-te hlawh leh a behbâwm chu za zela 400 zeta tihpun turin Delhi Assembly-in a pawm a. He an dân siamthat pawm ang chuan MLA te thlatin hlawhpui chu Rs 12,000 aṭangin Rs 50,000 ah tihpun a ni a, a vaia thlakhat a an sum lakluh thin Rs 80,000 aṭangin Rs 2,10,000 zeta pun chhoh tur a tih a ni. Minister te hlawh leh a behbàwm pawh thlatin Rs 1,20,000 aṭangin Rs 3,67,000 a tihpun a ni. Mahse, hei hi sorkar laipui a Ministry of Home Affairs chuan pawm lovin Delhi Assembly dân siamthatna pawm tawh hi kum 2016 khan a thawn lét leh a nih kha.
Mizorama kan MLA leh MLA hluite hian an hlawh pun chungchanga kan sawisèlna hi an la na hle thin a, chumi avang erawh chuan kan sawisél tim chuang ngai lova, a chhan chu dinna nghet tak kan neih vang a ni. Khawvel ram rethei leh berh ber zing ami ni thin, Malaysia nena ramkhat a awm a British awpna aṭanga zalenna an hmuh hnu a, an ram tihnufualtu a ngai a, an duh lo chung Malaysia-in a indan (independent) luih tir Singapore khi, khawvel ram rethei (third world) aṭangin rei vak lo chhungin khawvel ram changkâng ber zing ami (first world) a lo ni ta a. Chumi atana thawh hlâwk ber chu an Prime Minister hlui Lee Kuan Yew kha a ni a. He pa chanchin ka chhiar a, ram hnufual leh pachhe lutuk ni thin Singapore a chawikan danin ka thinlung a hneh em em dan hi sawifiah thiam a harsa hle.
Singapore hi kum 1965 August ni 9 a Malaysia nena an inzawmna chhu chat a, mahni ke a ding (independent) ram lo ni tan a ni a. An ram hmakhaw thim tak chu an Prime Minister ropui tak, Lee Kuan Yew hian ram hmakhaw êng tak leh ram hausa tawntâw, khawvel ram hausa ber zingah a hlang chho ta a. Kum 2018 khan khawvel puma GDP per capita sang ber 3-na a ni a. Sumdawnna hmun atana tha bera ngaih a nih rualin eirûkna kawnga hniam lamah khawvel pumah 3-na a ni bawk. An Prime Minister Yew-a khan Prime Minister leh Minister hlawh hi a tisâng tlat mai a, mahse a tihsàn chhan hi khawvelin a pawmpui riauva, a chhan pawh kan la sawifiah anga. Khawvela Prime Minister leh Minister hlawh tamna ber a ni a. Kum 2011 khan PM hlawh hi kumkhatah Singapore dollar maktaduai 3.07 a ni a, minister te hlawh tlangpui hi kumkhatah Singapore dollar maktaduai 2 bâwr vel a ni.
Hetianga PM leh Minister te hlawh a tihsan chhan hi khatihlai a PM Yew-a hian a sawifiah a. A sorkar tirh lam aṭangin eirûkna a do nasa a, Minister eiruk hmang, company liante nena hnungthak inhiahtawn thin, manchhuahte chu na taka hrem zel an ni a. Chuvang chuan minister nih kha a hlâwk lova, mithiam leh thluak thate chuan mimal sumdawnna lam an bawh ta vek mai a. Yew-a sawi ngei hi tarlang ila:- “Kum 1978 khan Oversea-Chinese Banking Corporation a General Manager thawk lai Dr Tony Tan, thlakhata Singapore dollar 9,50,000 a hlawh a. A hna bansan a, Minister of State ni turin ka sawm thlu a, Minister a nih hnu a a hlawh chu a hna hmasa hlawh hmunthuma then hmunkhat aia tlém zawk a ni a. Hei bakah a hlawh behbâwm a chân teuh bawk a, a chan zinga uiawm ber zawk chu company car leh a khalhtu a kawl kha a ni,” a ti.
A sawi zel dan chuan Indonesia leh Philippines President-te leh Malaysia PM aiin a (Yew) a hlawh chu a sang zawk ngei mai a, mahse amah aiin an hausa vek zawk a. Indonesia ram hruaitu chuan a hna a chawlhsan hunah a chénna in a chhawm a, Malaysia PM chu ama mimal chènna tur in emaw a sak na’n sorkarin ram a pe a. “Kei erawh chu ka chènna in hi sorkar ta a ni a. Hlawh behbâwm ka nei ve lova, car leh a khalhtu min pe lova, huan enkawltu, chawchhum leh chhiahhlawh engmah ka hna hian a chhawm ve hek lo. Hlawh kan lâk hi kan duhdan ang angin kan hmang mai thung a ni,” a ti a ni. Singapore ram a lo hausak tak em em chhan chu sorkara mawhphurtute, a bik takin Lee Kuan Yew-a thawhrim rah leh tihtakzet a he ram rethei tak thin khai chhuak a ram ropui a din chhuak tura a beihna vang a ni.
Hetianga khawpa an ram a lo hausak takah leh a hausakna a ni tèl a a pun chhoh takah chuan PM leh minister-te hlawh sâng hi mipuiin an sawisel vak tlat lo. An hlawh hi an hnathawhin an phû a, an hlawh chhuakah an ngai a. Kum 1995 a an PM leh minister-te hlawh siam dan behchhan a an rawtna phei chu, mimal enkawl company lian (private sector) a hotu lawkte hlawh ang en mila siam nise tih a ni. Hlawh a hniam lutuk chuan thluak tha leh Singapore hmasawnna atana hmathlir nei thate’n sorkara mawhphurhna aiin a hlawh tam zawk company lian hlir an bel kha dik lovin an hria a ni ber.
Mizorama kan Minister leh MLA-te hlawh hi kan sawisel ngawr ngawr lova, an hlawh an tihpun hian ngaihtuahna engemaw tak kan nei a ni zawk. He ram, mihring maktaduaikhat bawr vel chénna hi khîtah hruai-in changkang leh hmasâwn takin kaihruai chho sela, mipui sum lakluh a lo tam a, he ram hi a lo hausak hunah chuan ram hruaitute hlawh hi mipuiin a tlém kan tihsak hun a la thleng zawk maiin a rinawm a. Ram tana an thawh that hle chuan an hlawh pun turin kan la nawr zawk lovang tih tunge sawi thei? A pawimawh ber chu an hlawh lak mék lai leh tihpunte hi an phû em tih a ni a, an hnathawh, ram leh mipuite tana an thawh hian a phû a an hria a nih chuan anmahni insìam a ni bawk a, na takin kan sawisêl rih lo mai zawk a ni awm e. An phu leh phu loh an inenfiah erawh chu kan phûtsâng viau zel ang.