Guest writer
HC Vanlalruata
CM THUSAWI
Chief Minister-in July ni 31-a Mizoram Law College a lut tharte lawmna puala hun hmanna-ah Mizoram Inremna Thuthlung chungchâng bâkah Mizote inhungbîkna pakhat Inner Line Permit (ILP) chungchâng a sawi a. Hei hian sawi zui a hlawh hle mai. He thu a sawi hi a tírah chanchinbu lamah a chhuak mai lova, sorkar thuchhuahah pawh he lai tak hi tarlan a ni lo. Chanchinbu a kan lo chhiar tâkah khan mi tam tak, a bîkin eptu party-te chuan nasa takin an sawisél zui ta a ni.
Amah ṭantute chuan Chief Minister Pu Lalduhoma hian thudik awmsa a sawi a ni mai a lawm an ti a. A dik chin a awm rualin dik lo pawh a awm. A nihna takah chuan ngaih kawih theih thil a inphûm ṭeuh a ni. Kha inremna thuthlung kha Memorandum of Understanding emaw Memorandum of Agreement ti khân a sawi a, official taka a hming chu ‘Memorandum of Settlement’ tih a ni. Agreement pawh chu lo ni ta teh rêng se, “Accord a ni lo” tih kha chu a dik lo hulhual. Agreement leh accord hi awmze thuhmun (synonymous) a ni a. Inremna thuthlung ziah hlim khân India ram chanchinbute chuan ‘Mizo Accord” emaw “Mizo Peace Accord” emaw tiin an ziak vek zâwk a ni.
CM-in, “He inremna thuthlung hi MNF-te’n Mizoram aiawhin an ziak lova, Ministry of Home Affairs aiawh leh political party pakhat ai-awhin an ziah mai a ni,” ti a a sawi phei kha chu a zia lo tak zet a ni. Kha tih lai khan MNF kha sorkar laipui emaw Election Commission of India in emaw political party-ah a la pawm lo hrim hrim a, India laka hel pawl a ni. Kum 1987 bul lama inthlan an chuh pawh khân an candidate-te kha independent vekin an ding a nih kha. Chuvangin Pu Laldenga kha political party pakhat ai-awhtu a ni thei lo.
Hei hi a hre chiang ber tur zing ami chu Pu Lalduhoma hi a ni a - hriat duh leh hriat duh loh bîk (selected amnesia) a neih avánga hetianga thil sawi mai ṭhin a nih erawh chuan thu hran a ni. Kum 1966 February ni 28/March ni 1-ah MNF-in independence an puang a. A tawi zâwngin sawi ta ila, India sorkar nen remna siam tura kohhran hruaitute’n palai hna an thawh avángin remna siam túra inbiakna a awm chho ṭan a. East Pakistan/Bangladesh leh Burma ramngaw a inkulh MNF sipaite’n zalenna sual chhunzawm an huam lai-in mipui zâwkin rambuai kan tlin tawh lova, remna siama lo haw túrin kan sipai rammute kan au a nih kha.
Kha tih lai hun kha a hretu eng-emaw zât kan la dam. Zirlai pawlte, kohhran hruaitute, tlawmngai pawlte leh political party zawng zawngin remna leh muanna an duh thu an auchhuahpui a. A hun lai kha chuan political party zawng zawng thupui ber leh inthlan beihpui thlâk lai a mipui hnena an tiam thupui ber (manifesto) chu ‘Remna leh Muanna’ a ni. Kha tih hun lai kha chuan, ‘Tualvungi ko thiam” tihte a lâr hle a. “Kan pasalṭhate sai ramchhuakin sai an rawn kâp kher lo a nih pawhin an sa kah apiang lu chu a kaptu banglai-a tár tur a ni,” tih sawite kha a tam hle. Remna leh muanna a thlen theihna a nih dawn phawt chuan minute/second khat pawh inngaihtuah buai khawtlai lova bán inhuam/intiam kha kan political party-te an ni hlawm.
Hei hi kha tih lai huna thil awm dán a nih avangin khatih lai a rammu mêk MNF aiawha Pu Laldenga’n inremna thuthlung (Memorandum of Settlement) a a hming a ziah hnan kha Mizo mipui ai-awh tih loh rual a ni lo. Thlan tlin ni lo mah se, Mizo mipui ‘mandate’ a nei kan ti a nih chu. Mizoram Union Territory (UT) sorkar aiawhin kha tih laia Chief Secretary Pu Lalkhama khan a hming a ziah hnan ve bawk a. Pu Lalkhama hming ziah ve phalsaka remtihpuitu leh inremna thuthlung ziah lai pawha awm ve ngei chu mipui-in an aiawh atâna an thlan Chief Minister Pu Lal Thanhawla a ni. MHA mai ni lovin Union Home Secretary RD Pradhan khan India sorkar aiawhin a hming a ziak bawk a. Ani pawh hian kha tih lai a Prime Minister Rajiv Gandhi remtihna thlapin a hming a ziah hnan a nih kha.
Mizoram inremna thuthlung zûlzui a Parliament-in Constitution siam ṭha (amend)-a Article 371G a belh hi sawi nêp tum an awm fo ṭhin a. Sawi ropui lutuk an awm tho bawk. A bîk takin Jammu & Kashmir-in a bik taka thuneihna an neih ṭhin, Article 370 ṭhiah nén khaikhinin ṭhiah ve theih mai niawmin an sawi fo. Article 370 hi Kashmir awptu Maharaja Hari Singh-a’n kum 1947 October ni 26-a India a zawmna ‘instrument of accession’ an tih mai zulzui a, ‘temporary’ a Kashmir tana thuneihna sang bîk pekna a ni a. Mahse, Parliament (khatih hun lai chuan Constituent Assembly)-in a pawmpui loh, President thupek a siam mai leh President thupêk bawka ṭhiah leh theih mai niin dan lam thiamte’n an sawi. Kum 2019 khan article 370-na hi paih a ni a, kum 2023 khan Supreme Court-in hei hi a pawmpui zui bawk.
Sawi tawh angin J&K tâna a bîk taka Constitution hnuaia thuneihna sang pêkna article 370-na kha hun engemawti chhûng atâna siam (temporary provision) a ni a. Article 371 erawh hi chu a nghet a ni. Mithiamte chuan “Article 371 is an integral, permanent part of the Indian Constitution designed to maintain regional balance, respect local ethnic diversity, and prevent social unrest without challenging national sovereignty,” tiin an hrilhfiah. Parliament-in dan a siam hmanga lo awm a nih bâkah state ṭhenkhata hel pâwlte néna inremna thuthlung ziah behchhana thuneihna bîk pêkna atâna siam a ni a, a nghet ni-in an sawi.
Mizoram puala inremna thuthlungin a hrin India Constitution article 371G hian central sorkarin ILP paih duh ta se, a dang thei tak tak em tih chungchâng inhnialna chu kan luh chilh lovang. Chu tih rual erawh chuan ILP hringtu Bengal Eastern Frontier Regulation, 1873 hi British sorkarin an ram awp ngheh tawh piah lama an ram lak thara chéng la tlawh pawh lohte hnam lian zâwkin an chîmral venna atana a siam a ni a. BEFR 1873 hian a tírah chuan Arunachal Pradesh, Mizoram leh Nagaland chauh a huam a. Nagaland-ah pawh a phai ram chin Dimapur district a huam lo.
Manipur hian nasa takin ILP hman a nih theih na’n hun rei tak aṭangin central sorkar an lo kar tawh ṭhin a. A mihring chêng tam zâwk Meitei-hote ‘tribal’ an ni lo chungin central sorkar pawhin áwm a tihpui a nih a rinawm a, kum 2019 December thla khan Manipur-a ILP hman hi a phalsak ta a. Hemi rual hian Nagaland-a Dimapur district pawh ILP hmanna hmun a lo ni ve ta bawk. Mak ang reng deuh erawh chu Shillong khawpui chhunga European Ward tih loh, Meghalaya state pumpui khu Sixth Schedule hnuai a awm a ni chungin ILP an nei ve lo. Kum 2019 December khan Meghalaya Assembly-in an state a ILP hmang ve turin resolution a pawm chungin tun thlengin central sorkarin a la pawmpui lo.
Hei hi thil awm dán a ni. Mizoram, Arunachal Pradesh leh Nagaland te’n kum 150 chuang kan lo hman tawh BEFR 1873 tlawhchhana ILP hman theihna kan neih hi central sorkar hian hlîp thei pawh ni se a hlih thut a rinawm loh. Chu tih rualin central sorkarin tun hnai mai-ah Manipur-ah pawh hman a phalsak leh tawh zâwk a ni tih kan sawi tawh. Luka ziak ang tlata nghet a nih êm loh pawhin nghet thawkhat túra ngaih a ni a. Central sorkar rilru túr ngaihtuah pawhin insawiṭhaih chiamna túr chu ni-in a lang lo. Chutih rual chuan dán nghet bera ngaih pawh hi siamṭhat theih loh chu a awm tak tak lo.
Eng pawh chu ni se, keini ang hap ve phâk chin ai hi chuan ram hruaitu leh ram hruai tum kan politician-te hi kawng tinrênga an fin hranpa loh pawhin politics a an damkhawchhuahna (survival) atân chuan inhaikaw thiam tak vek an ni s. Chu tiang a nih rual chuan thuneihna an han chan hnu hian democracy rama hruaitu, mipui thlan leh mipui rawngbawltu túr an nihna hi mangnghilhin, lal emaw intih an chîng ta pek ṭhin hi a pawi ber chu a ni a. Thuneihna hian mawhphurhna a keng tel tih pawh an theihnghilh fo.
Thil pawimawh erawh chu hei ni a ni. Dán emaw inremna thuthlung emaw hrilhfiah dán a inang thei lo fo a. He mi avang hian a hrilhfaihtu túr Court a awm ngai réng a ni. Mahse, a ṭul lo ber zâwk chu nupui hmelṭha tak a neih avánga chhungkaw pa berin a nupui ît a, ngaizawngtu ni a a hriat ṭhenawmpa-in a nupui a uire mai ang tih a a hlauh ru a ni mai thei. Mahse, sawichhuah kher erawh chu a ṭul ber lovang. Chhungkaw pâ ber tân chuan sawi túr chin leh chin loh hriat hi a pawimawh khawp mai.