ZALENNA/CHANVO MAUSAM

Kan Mizo politician-te hi a chîk deuhte’n an sawi dán chuan sorkárna an chelh lai, an tlâk dawn hnaih hian thil sawi áwm loh tak tak chhâkchhuah an chîng a ni áwm e. SENHRI kartin chanchinbu editor ka nih lai a ka thawhpui ṭhianpa F. Lalbiakzama hian Bible tlawhchhanin, “Lal tlâwm túr thinlung chu tihmáwlin a awm ṭhin,” tih hi a sawi teh cháwk a. A dik ta vek em tih erawh chu a hun lai khân ka lo chîk lem ngai lo thung.

Mi tam tak rilru tina êm êmtu chiang tak erawh chu mihring dikna-chanvo (rights) leh Mizoram State Human Rights Commission (SHRC) din chungchanga tuna kan Chief Minister Pu Lalduhoma thil sawi duhdán hi a ni. A pawi khawp mai tih bâk chu sawi thui vak pawh a harsa riau. Chiang taka sawi ngai erawh chu mihring/mitin mai hian dikna-chanvo (human rights) hi kan nei a, a bîkin democracy ramah. Chuta pawimawh ber chu ‘Right to Life’ hi a ni awm e. Sap ṭawng han rawlh ve ta khanglâng ila. “Right to life is a foundational human right asserting that every human being has the intrinsic right to live and should not be killed or arbitrarily deprived of life by any other entity, including the state,” tih a ni. Mipui thlan sorkar pawhin he chanvo hi a chhuhsak thiang lo a nih chu.

He ta han zeh zeuh loh theih loh hi a awm a. ṭhenkhat chuan Police-in pawikhawihtu a an puhte hi ukil-in dinsak lo se tihte hi vawiin thleng hian an la sawi pek a. Zia lo tak a ni. Khawvêl dánah chuan eng anga sual leh pawikhawih a puh pawh a aiawh a ding túr ukil a rawih kha a chanvo (right) a ni tawp mai a. A nihna takah phei chuan a aiawha roreltu hma a ding túr ukil a neih loh chuan dan hma-ah a famkim lova. A thubuai kha holam takin a tawp ringawt thei zâwk. Chuvang tak chuan ukil rawihna túr pawisa a nei lo a nih pawhin sorkarin a rawihsak ngei ngei túr a ni.

Mizote’n kan ngaihsán êm êm, US-ah khuan Police-in mi an man rêng rêngin misual tawrawt bera ngaih pawh ni se, ‘Miranda Warning’ an tih mai hi an chhiar/chham khum ngei ngei túr a ni a. Chu chu hei hi a ni – “You have the right to remain silent” (Ngawi reng turin dikna/chanvo i nei). “Anything you say can be used against you in the court of law” (I thusawi apiang kha rorelna court-ah nangmah hekna atan hman theih a ni). “You have the right to an attorney and have him present during questioning,” (Ukil rawih theihna chanvo i nei a, thu zawhfiah lai-in a awm ve ngei i phut thei). “If you do not afford an attorney, one will be provided for you at the expense of the public,” (Ukil rawihna túr pawisa i neih loh chuan mipui sum sêngin pêk i ni ang).

Hei hi mipui rorelna (democracy) ram lungphúm leh pawimawh eltiang a ni. Mimal zalenna a awm lohna hmun/ramah chuan a tam tamin a tlêm zawk an rapbet a, an phingchíl a, aw chhuah thei lovin an awm ta ṭhin a. Chu chu dán rorelna (rule of law) thuthlung kalh hlauh a ni. Mipui rorelna hi mipui nawlpui-in ro an rél ni lovin mipui-in an aiawha rorel túra an thlante rorélna zawk a ni a. Mipui-in an thlan chhuah tam ber political party khan sorkarna an chelh ang a, chu chu ‘executive’ kan tih hi a ni a, dán siam túra thlan chhuah a roreltute awmkhawmna kha ‘legislature’ a ni. Dán chungchânga inhnialna a awm a, dán hrilhfiahtu leh thutlûkna táwpkhâwk siamtu chu court lam ‘judiciary’ an ni thung. Chu chu democracy lungthu pathum chu a ni.

Kan CM hian State Human Rights Commission (MSHRC) chungchang hi a vawi khat sawina a ni tawh lova, a sawi hnuhnun ber chu August ni 8-a Assembly Annexe Conference Hall-a Bana Kaih ruahmanna hnuai a ‘progress partner’ an tih maite hnena CM Special Package a semna huna a sawi a ni. He ta a sawi, Vanglaini chanchinbu-in a ziah dan chuan Mizoram hian loh theih lohin MSHRC hi a nei thar niin a sawi a. “Hreh ngawih ngawih chungin kan nei a, a theih ang tâwkin kan tikhawtlai,” a ti niin an ziak a. Sorkar laipui atanga nawrna a nat tawh si avangin an tawlh ngam tawh lo ni-in a sawi bawk.

A nihna takah chuan Gauhati High Court zâwk hian hun bi tukin a karin a kar a ni tih hi mi tam takin kan hre awm e. MSHRC hi an din thuai lo a nih chuan Mizoram sorkar chu pawisa tam tak chawitîr túrin High Court hian a vaukhán hial tawh a nih kha. He huna CM-in a sawi leh chu, a thunawn a sawi fo ṭhin pakhat - Mizo khawtlângin pi-leh-pute aṭanga ziak loh dan an neih ni a a sawi, ‘social sanction’ ti a a sawi mai hmanga mahni veng ṭheuh then fai an tum thu a ni a. “Misualho khan he’ng kan Commission (MSHRC) te hi ṭanfungah an hmang ang a, a phênah an birú ang a, khawtlâng hi kan thian fai thei lo mai ang tih ka hlau lâwk hle,” ti-in CM hiana sawi ni-in Vanglaini chanchinbu hian a ziak a ni.

Loh theih loha MSHRC din a nih tâk thu a sawi zuina-ah hian CM Pu Lalduhoma hian he tiang a State Human Rights Commission din a lo nih tâkah hi chuan khawtlâng then fai hna thawh dán thiam a ṭul dawn niin a sawi a. “Dán chuan eng pawh a lo sawi mai thei, ziak loh dán kan khawtlângin kan neih, kan pawm tlán hi khawtlâng hian kan pawm tlat chuan ‘appeal-na’ a vâng êm êm a, hei hi kan dán hrûlah hian kan ken nun’ zel pawh hi a ṭha-in ka hria,” a ti niin Vanglaini hian a ziak a ni. A râpthlak hle mai.

Tun hmâ khan kan CM hlui pahnihte khan he ti’ang hawi zawng deuh hian Central YMA hruaitute awm lai-in an lo sawi tawh ṭhin a. Kan tih theih ve chhun angin an thil sawi kha a takin kan lo dodálin na takin kan lo sawisel ve tawh ṭhin. Chutih rual chuan tuna kan CM hi chu IPS officer lo ni tawh, human rights leh he tiang lam zawnga ngaihdán awmze nei túra kan lo ngaih zual bîk a nih avángin a thusawi hian min barakhaih zual hlê mai. India ram hmun dangin an hre reu reu ang tih a hlauhawm takzet a ni.

Mimal zalenna leh chanvo mausám a, ramhnuai dán (jungle law) leh inphîngchil pawisa lo zawnga thu sawi chin hi a pawi thui theihzia kan hre tawh. Kan theihnghilh leh ṭhin em ni? America rama ‘Wild West’ kan tih mai hun, sakawr ru a puh, court-in a chungthu a rel leh finfiahna nghâk hman lova thingzâr hnai bera khaihlum mai an chin lai hun (lynching era) a kîr leh túra Mizoram mipui min fuih leh ṭhin hi a pawi ngawt mai. Ram hruaitu lû berin min fuih hranpa lo chung pawhin kum 2005-2008 chho vel kha chuan kan invaw hlum rem rum a nih kha maw le.

State Human Rights Commission hrim hrim hi state dangin an neih deuh vek tawh hnu a Mizorama din ve chauh a ni a. Supreme Court leh court hrang hrangin Protection of Human Rights Act, 1993 tlawhchhana state tina SHRC din túra a tih hnu a la din lo chu Mizoram, Arunachal Pradesh leh Nagaland chauh kan bang tawh a. Gauhati High Court-in na taka min nawr chung pawha rei tak tikhawtlai chungin tun hnai-ah SHRC chairman leh member-te thutiamtir an ni ve ta chauh a. AP leh Nagaland chian he Commission nei lo awm chhun hi an ni tawh a ni.

Thil rêng rêng hi a engemaw lai chauh thlîr kan chîng hi a pawi fo. Mi chhumchhia leh dinhmun harsa, an mimal zalenna-chanvo rahbehsakte’n an pana lo ṭanpui theitu túr SHRC lo ding ta hi a lawmawm teh lul nén, misual a puhte dán anga an chungchâng rél a nih hma a tlângchíl/phingchíl duhna thinlung avánga hnawk tih tlat mai hi a ṭha lo takzet a ni. Ruihhlo ngaiho tâna rehabilitation centre lian mangkhén dinsak tum lai a, ruihhlo-in a tihbuai ve loh lehkha zira hmasâwn tum ṭhalaite ngaihthah leh si ang tho a ṭha lo a ni. Democracy sorkar kan tiha mipui-in kan ram roreltu atâna kan thlan, kan ram hruaitu lû berin State Human Rights Commission din a ni ta hi hnawk a tih tlat chuan kan hmabâk hi a éng viau lovang.

Dan rorelna (rule of law) dik hnuaiah mipui mimir kan zalenin kan khawtlâng a nuam ṭhin a, dán bawhchhia leh pawikhawihtute an tawmim záwk tur a ni bawk. Chu ti lova, a tam tam, a huai apiang dik anga an chhuahna ram chu ram hrehawm ber a ni zawk tih hi kan chian tlan a pawimawh takzet a ni.