LENGPUI ṬUMHMUN HMABAK

Tun sorkar hian kan thlawhna ṭumhmun neih chhun Lengpui ṭumhmun hi sum it avangin Indian Air Force (IAF) hnêna hralh túrin thutlúkna an siam tih Pu Vana (LPS) néna an inkawmna-ah Chief Minister khan a sawi a. Kha mi hnu khân IAF hnêna hralh tum kha dodâlna a nasa ta êm êm a. Chu vang chuan mipui tam ber duhdán angin Airports Authority of India (AAI) kuta hlan an remti leh ta zâwk ni-in a lang a. Ram leh hnam hmakhaw veitute tana thawven thawkhatna túr a nih avángin a lawmawmah i ngai phawt teh ang. IAF hnenah hralh ni sela chuan kan inchhirin ban a chen dawn si a.

He kalkawng, IAF leh AAI inkâr hi a thui khawp mai a, a takah erawh chuan thuneihtu thutlúkna inkár tawi te a ni lawi a. Lengpui ṭumhmun kan neih theihna atân hian kha tih hun lai a Chief Minister Pu Lal Thanhawla kaihhruai Congress sorkâr khân theihtâwp a chhuah tak meuh tih kan hria a, Mizoram budget sum pawh a hmang tam viau a, kum 1998 December 12 khan Deputy Prime Minister Lal Krishna Advani-a’n a rawn hawng a nih kha.

Lengpui ṭumhmun siam bul ṭanna tak tak ni a Wing Commander Joe Lalhmingliana’n a sawi chu he tiang ang deuh hi a ni. Kum 1988-a Lengpui ṭumhmun din theihna atana Delhi a an inhmukhawm hi khatih laia Union Civil Aviation Minister Shivraj Patil ho a ni a. Sorkar laipui official engemawzat an tel a. He an ṭhutkhawmna-ah hian Lengpui ṭumhmun siamna atâna sénso tûr leh a hnu zela senso túr an chhût dán a sawi a. Lêngpui ṭumhmun siamna atân hian a vai-in chêng vaibelchhe 80 chuang a ngai dawn a. A enkawlna sénso hi thla khatah chêng nuai 35 vêl a ni ang a, sum hmuh lêt túr beisei zat hi thlatin chêng nuai 17 a ni a, thlatin hloh túra chhût chu chêng nuai 18 vel a ni dawn ti-in report a pe a.

Pu Hminga sawi dan chuan Pu Laldenga a lo ding chhuak a, joint secretary chu a thusawi ngai chu sawi nawn leh turin a ti a. A sawi nawn leh a, Lengpui ṭumhmun din chu ‘commercially in a viable lo’ (senso túr nena khaikhinin sum sen zat túr hian a man lo) tiin a sawi leh a. Chuta Pu Laldenga’n a sawi chu, “Am I today speaking to a bunch of investors or bankers or am I speaking to the representatives of the Government of India? While you are talking about commercial viability, I am talking about the development of a new born state called Mizoram. Obviously, there is no point in indulging in any further discussion. Only when you are prepared to discuss about development of a backward state, then I will come back for further discussion,” tih a ni.

Mizo ṭawng chuan hetiang deuh hi a ni awm e: “He ta ṭhukhawmho hi hlawkna ringawt ngaihtuahtu rual hlawmkhawm em ni in nih? India ram state naupang ber Chief Minister ka rawn kal a, kan state te reuh te leh ding hlim hmasawnna túr ka sawi a. Nangni’n hmasawnna lam ni lovin a hlâwk leh hloh túr in sawi a maw? State hnufual tak hmasawnna sawiho in inpeih hunah sawi chhunzawm turin ka lo kal leh ang,” a ti a ni.

Pu Hminga’n a sawi zêl dan chuan, “Officer hovin nasa taka an thlém fê hnu-ah kan inhmuhkhawmna-ah chuan an lêt leh a. Tuma’n thil dang an sawi ngam tawh lova. Civil Aviation Minister thutlûkna angin Lengpui ṭumhmun siam puitlin dan dap túra inhrilhin kan inkhawm chu kan ṭin ta a ni,” a ti. Lengpui ṭumhmun lo sual chhuaktu Pu Laldenga khân state dangte ang bawka boruak a intlawhpawhna kha hmasawnna pawimawh ber zîngah a ngai tih a hriat a. Sum duh avang leh a hlawk lo tih chhuanlam a IAF hnêna hralh tum boruakah kha chuan thlân aṭanga rawn thawh tum leh ut ut a mawi a ni.

Kan ram hruaitu hmasate khan state naupang tak Mizoram hmasáwnna túr atân ngaihtuahna an lo sêng nasa viau mai a. Mi famkim erawh chu an ni bîk hauh lo tih erawh chu kan hria e. A hnu lamah pawh Mizoram hmasáwnna atâna thawka rilru sêng hruaitu kan nei zui zêl a, a lawmawm. Chu tianga kan sawi mêk lai chuan ngaihtuahna sêng vak lem lova hnam ro tling kan neih ve chhun ang ang pawh, hmana IAS officer Sen-a ang mai a hlawkna leh hlohna lam ringawt a chhût chîng kan nei ta mai hi a vanduaithlâk takzet a ni.

Lengpui ṭumhmun ang thova inkalpawhna lam tho a ni bawk a. Aizawl-Thenzawl-Lunglei kawngpui hi i sawi teh ang. He kawngpui hi World Bank sum pûk hmanga sial/siam a ni a.PWD hotute’n min hrilh dánin he kawngpui siamna atân hian cheng vaibelchhe 493 leh nuai 98 chuang zet sên ral a ni a. A hnu a a enkawl zuina leh siamṭhatna neuh neuh nén phei chuan a senso hi namên lo tawh tak túr a ni. Chu ti chung chuan sorkâr hian ‘a hlâwk lo êm mai, tu kutah emaw i dah ang u,’ tiin an sawi an sawi kan hre lo. A-T-L kawngpui pawh hi ram leh mipui tâna ṭangkai leh rotling a ni a, tu sorkar mah (tuna mi tiamin) sum lakluh a nei lo em mai, ti a tihral tum an la awm lo.

Thil rêng rêng hi kan en dán a zir hi a ni ve a. A ṭangkai lo tih piah lamah sumthuninu, a sap ṭawng takin ‘asset’ ni lova ‘liability’ a ngaih hi kan nei fo a. Kan tehfung a rin tlâk loh lai leh a tehtu ngaihtuahna pawh a fuh ber loh fo lai a awm thei tih hi chian a ngai. A awmzia chu ngaihtuahna sen dán a zir a ni ta zêl mai a. A hlâwk lova sumthuni-nu a ni e titute hian a aia senso tam zâwk kha an en dán a dang leh thei miau mai a. Hei tak mai hi zir chian a, ngaihtuahna sén a, ram tâna ṭha ber tura thutlûkna siam ngai lai chu a ni.

Hralh túr kan zawng rau rau a nih chuan sumthuni-nu kan tih mai, sorkar aiawha sumdâwng túra din ni si, mipui sum (budgetary support) ei hek ngar ngartu kan sorkar hnuai a public sector unit (PSU)-te hi hralh fai vek túr an ni zawk. Mizoram sorkar hnuaia PSU-te Deloitte and Touche Consulting India-in a zir chian hnu-ah ZOHANDCO, ZENICS leh MAMCO te chu ṭhiah (abolish) turin a rawt a. MIFCO chu mimal kuta hlan (privatise) tura rawtin ZIDCO chu tuaithar (revamp) túrin a rawt bawk. Congress sorkara Finance Minister Pu Lalsawta khân hei hi tihpuitlin a tum lai-in an sorkar hun a zo a, MNF sorkar thar khan a bawhzui ta lo mai ni lovin a ngai-in a kalpui chho leh a, tun sorkar pawhin chuti bawk.

PSU-te hi chairman/member atâna MLA fângte dahna atân leh candidate chang lo leh party hruaitu/inhmangte induhsakna atâna la hman zui ngar ngar a ni a. Chairman-te hlawh an tihsán hnu phei hi chuan sumthuni-nu dik tak chu an ni. Sorkarna han chan a, nawm han chen a, a sa tui tui han inhleh vel hi a lo nuam ber mai a ni awm a sin. Kan PSU mipui sum ei hektu zâwk bitum lova, sorkar hlim aṭanga kan ram rohlu satliah pawh ni lo, kan neih chhun tak meuh meuh Lengpui ṭumhmun, IAF hnêna hralh tum nghâl mai kha a vanduaithlâk takzet a. Mipui tam berin an ui leh an remtih lohzia an hriat chian tâk avángin AAI kuta hlan túra thil kalpui a ni ta zawk hi a lawmawm hle a ni.

Kum 1998 a Lengpui ṭumhmun leh tun hun chu dang tawh tak a ni. Nikum chhung khan thlawhna rawn ṭum leh thlawk chhuak 2,079 awmin zinmi lût leh chhuak (passenger footfall) hi 4,51,236 a tling a. Kumin January leh June thla inkar khan thlawhna lut leh chhuak 968 awmin zinmi lut leh chhuak 2,11,204 an awm bawk. Tunah hian Mizoram ta leh enkawl a ni chungin sorkar hian Passenger Service Fee chauh a la a. AAI hian a hlâwk ber zâwk Route Navigation Facility Charges leh Landing Charge a la thung a. Hei hi Mizoram sorkarin hui fai vek ta ila chuan a hlawk zawk êm loh pawhin hloh lovin a kal thei tawh ang tih hi an sawi dan a ni.

Keima mimal duhdán takah chuan Lengpui ṭumhmun hi Mizoram ta (state-owned airport) ni reng se tih a la ni fan a. Hun lokal zêl túrah sorkarin tih tak taka a thuam ṭhat phawt chuan hloh chu sawi loh hlâwkna kan têl chho thei ang a, kan Transport department ang lo takin a hlâwk fê ang. Central sorkar leh AAI-in airport dang atâna sum sén an huam anga an pawk phei chuan Lengpui International Airport neih kan hlat lovin a rinawm a, Mizo ṭhalai tam tak hna kan siam thei bawk ang. Mahse, kan ram hruaitu ni mêkte’n sum ît vanga IAF hnéna an hralh ai thlâwt chuan AAI-in enkawl mai zawk teh se.