KAL SUAL

Tun thla ni 10 (Pathianni) zinga Edenthar veng a hmeichhe ruang an chhar, 'Mari' ti a hriat (Aizawl Zuangtui venga khawsa) chu thlakhat vel a lo khawsakna veng, Aizawl Zuangtui YMA hnenah chhiat ni/ ṭhat ni sum thawh tur a pe lova, pém lehkha pawh nei lo alo nih avang a a awmna veng YMA hruaitute'n, an khua leh tui ni lo angin thuchhuah an siam tih kan lo chhiar ve a. RUANG CHHAR SAWIFIAHNA tih thupui a hmanga Zuangtui branch YMA thuchhuah chu hetiang hi a ni - "Vawiin dt. 10.1.2020 (a kum hi an tihsual a nih hmel a, 2021 a nih zawk hmel e) a Edenthar a ruang chhar Zuangtui an tih kha Branch OB ten theihtawp chhuahin hma kan la a, Mari kum 32, Neuva section Pu T K Dawnga in luah niin, Zuangtuiah hian thlakhat vel a awm tawh a, a lo awm hian pem lehkha a nei lo, chhiatni fund pe lo, Zuangtui mi leh sa nihna nei lo a ni e." 

Social media a he thu a darh fé hnu pawha Zuangtui YMA Branch aṭanga sawifiahna dang hmuh tur a awm loh avangin, YMA thuchhuah ngei niin a lang a. Ruang chhar emaw, thiltisuala puh mante emaw an veng tihmingchhe theia ngaih ang chi reng reng, an veng mi a nih loh thu emaw reilote chauh la awm a nih thu chhuah ching tak hnam kan nihna a lo lang leh ta a. Tun ṭum erawh hi chu a boruak a dang a, insawifiah tumna changkang lo leh YMA lo tak a ni - kan YMA lo hriat ve ṭhin nen chuan an thiltih phung a inpersan nasa hle mai. 

He an thiltih hi YMA inkaihhruaina/thupui (maxim) "Ṭanpui ngaite ṭanpui" tih nen phei chuan chhim leh hmar ang hlauh a ni. Kum za tam kal ta a, khawvel chhandamtu tur a fapa Isua Krista a hrinna atana khualbuka thlenna tur tur hmun hnawng ta ‘Mari’ dinhmun chiah kha Kristian missionary-te’n an din he pawl ropui tak ni ṭhin hian tunlai ‘Mari’ ruang chungah an thlen tir ta a ni ber e. ‘A rapthlak e’ tih hi a sawifiahna hnaivai ber chu a ni mai awm asin!
Kum 20 vel kalta-ah khan Aizawl chhim lam veng pakhata zu zawrh vanga an YMA branch-in an chhung­kua an ensan lai mekin an tlangval kha a thi hlauh mai a. Kha tlangval kha ka ṭhian ṭha takin naupan lai aṭanga a kawm ṭhin a lo nih avangin kan kal ta a. An rethei bakberhin an in lah kha a chhe bawk si a, rilru a vak thui duh khawp mai a. Khami aṭang khan in-ensan tih lam hi ka huat a zual a. YMA hruaitu hlun fapa lo nih ve si chuan tunlai a kan YMA hi an kalsualin an piangsual nasa ta hle a ngaih a awl ta khawp mai. 'Piansualin tlai luat a nei lo' tih hi a thleng dik a ni hawt e.

Kan naupan lai leh tlangval chhoh ve thleng khan YMA chu thilṭha tih uartu pawl a ni ṭhin a. Faina, zirna, nungcha leh ramngaw humhalh tih angte kha an uar a, kum puanah pawh an hmang uar hle. Kan central YMA hruaitu hmasate pawh khan YMA hi pawl thianghlim, zahawm leh zaidam, a din chhan ang ngei a mirethei leh ṭanpui ngaite ṭanpuitu, mite'n an thlamuanpui tur pawl a nihna kha nghet takin an humhalh thin a. Pu B. Daniala te hunlai thleng pawh khan, YMA hmingchhiat leh hminghliau theihna tur ven kawngah ṭan an la nasa hle ṭhin. Khatih hunlai khan YMA member nih a nuam a, a zahawm a, thilṭha tih lam ringawt kha an en zâwn ṭhin a ni.
Hun a lokal zel a, hawiher a lo dang ta hret hret a. Tunhma a thin­lung tihtak zeta hruaitu dinhmun inhnawn ṭhin kha, CYMA-ah nihna inchuhna nasa tak a lo awm ṭan ta a. ‘Nang nang’ tih thin kha ‘kei kei’ tiin a thlak ta a. CYMA inthlanna a hruaitu an nih theihna atana vote an zawn ṭan hi kum 1997(?) a East Lungdar-a YMA inkhawmpui kha a ni mai thei e. Hruaitu nih chuhtute'n an tlin theihna atana rusum an han thlak tak tak tákah kha chuan, he pawl thianghlim leh zahawm tak hi an tibawrhbang ṭan ta hle mai a. 

Thil tha uar lam aiin YMA member tam ber ṭhalai thisen lumho ‘vote’ hui theihna tur hmanrua an dap a, thil ṭha lo ni a Mizo khawtlangina kan ngaih 'do' lam uar turin YMA hawiher chu thlak chhoh an tum ta a nih kha. Ram leh Hnam Humhalh han tihte pawh kha a thu ṭha viau a a lan laiin, 'vai velh hnatlang' lo huaihawttu branch-te hial kan nei ta mai a. Political party-te’n vote hmuh theihna a nih phawt chuan ti a tuinú pawh hmang hreh lova an fawm ṭawp angin an che duh ta mai a. Hetiang hian tharum thawhna lam a hawi a, a him lo zawngin YMA chu a kal her ta tlún tlún a ni ber mai.

Ruihhlo do pawh a ṭhat viau laiin helama inzirna chu sawi loh, nikhat tal pawh mithiam zirtirna dawng lo leh dan hriatna pawh nei hauh lo khan an han do ta tak tak a. Mihring zalenna leh chanvo (human rights) chu sawi loh, mihring zahawmna (human dignity) leh mihringin nung tura chanvo a neih (right to life) hial bawhchhiatna vawrtawp, misual ni a an puh phingchil a an nunna laksak hialte a awm chho ta zut mai a.  He ram hi a thaw-ipik-thlak ta-in kan ram neihchhunah ngei hian kan chép ta em em hlawm mai a. Kum 2005 leh a hnu kum engemawzat kal ta velah kha chuan, rambuai chhah zual lai ang mai khan kan tawt up up a, arte thih mai mai tamna ramah kan insiam ta a nih kha. 
Chumi piah lamah chuan India rama ruihhlo dona dan hman ber ‘Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985’-in a phal reng reng loh, dân hmanga a kawl thei tura ruat ni lovin heroin an kawl teuh mai tihte kan hre ta zel a. Dânin thuneihna kengkawh tura a ruat sorkar mite lah chuan, dik takin hetianga pawl lianin dân a bawhchhiatin an do ngam tawh si lo. YMA kalsual rualin he ram sorkar leh mipui hi dân rorelna mausamin an kal her ve ta tlun tlun mai a nih tak hi! 

Mizo zinga pawl lian leh hnam huapzo bera ngaih (Mizo apex body), YMA chu hruaitu nih inchuhna kaihhnawih kal zela a kalsual nasat tak em avang hian a chhe zawngin hnam nun a nghawng nasa ta hle a. Mizo tana ding ni si kha hruaitu tute-emaw hunlai chuan Mizo ṭhendarh zawngin a che chiam a, kan ṭhenawm state leh ram, a bikin Myanmar lama Zofate kuahkhawm chu sawi loh, Mizo hnam ṭhendarh zawngin CYMA hruaitute an che chiam a. Myanmar a kan unaute chenna khua phei chuan hal a tawk hial a, sorkar tihduhdahna hlau chung chunga Mizoram aṭanga tam tak an chhoh hun lai pawh kha ngaihtuah let hrehawm tak a ni. 

CYMA a hruaitu nih inchuhna hian hlet a chhuah nasa-in nghawng ṭha lo a nei nasa hle a. Sorkar thuneitu emaw intihna pawh a hring ta zel a. Mipui thlan VC leh local council aia thuneihna nei sang zawk ang hiala inngaihna a hring chhuak a. An khua leh venga pém tharte chu pém lehkha an phut a, chu pawh chu sapṭawng takin ‘original’ ngei an phût nghe nghe a. Chutianga pém lehkha thehlut tawh mi ṭhenkhatte chu ‘chhiatni fund’ an tih mai an pek hma chuan YMA Branch khan an veng/ khaw mi, an khua leh tui-ah an pawm lo ni awm tak a ni. Chu pawmdan chuan a tira kan sawi kha a hring ta a ni ber mai. 

Mizote thinlunga tla na tak ṭhin, pawl thianghlim leh zahawm, mipui mimir, a bikin mi chhumchhiate’n an thlamuanpui em em ṭhin kha engemaw hun aṭang khan pawl hlauhawm leh ṭihbai-awm a ngaitu an pung ta zel a. Mizo hnam nuna pawimawh tawpkhawk ‘Zawlbuk institution’ thlaktu a ngaih hi mi rethei leh berh zawkte zalenna leh chanvo rapbettu-ah riak mi tam fe chuan an ngai tawh a ni. A pawi ngawih ngawih tih bak chu sawi tur a vang khawp mai. Ṭanpui ngaite ṭanpuitu a kan ngaih thlap ṭhin kha ṭanpui ngai ṭhenkhat tan chuan ṭanpuitu emaw, sawipuitu emaw ni lova, ensantu leh an mamawh ber lai a hawisantu pawl a lo ni ta. 

Khawvel ram changkang ṭhen­khatah khuan tlem lai deuh khan ‘insurance’ ti lo leh ‘social security number’ hriat lohte chu rikrum thila hmanhmawh taka enkawl ngai khawpa an dam loh pawhin damdawiin ṭhenkhatin an lo pawm (admit) duh lo ṭhin a. He thil pawi tak umbo tur hian an sorkarin nasa takin ṭan a la hlawm a ni. Chu chu ‘Kristian nun dan ṭha ngaihsan’ tih thupui a hmang pawl lian leh huapzo tak nei ve lo, Kristian ram ti a chhàl pawh ni lem lo ramte an ni. He Eden thil hlui hi Mizo khawtlang nunah kan hmang ve mek ta a, a hmangtu hmatawnga awm chu ‘ṭanpui ngaite ṭanpui’ tura inpe leh thupui a nei pawl lian tak a ni a. Chu chu a lungchhiatthlak lai tak chu a ni. A takah mitin an intluktláng lo tih kan pawm rual hian midang tluk pha lo lutuka awmte tuamhlawmtu turin hetiang mite an dah hnuai ta lutuk hi a pawi ngawt mai. 

Mizo tam ber chuan YMA hi Mizo tlawmngaihna behchhana dinah kan ngai a. Mizo tlawmngaihna leh ‘Zonunmawi’ kan tih vawng nunga humhalhtu tur leh Zofate inpumkhatna atana thawktu turah kan ngai tlat a. Chumi letling chiaha an kal ni a kan hriat chuan kan rilru a na a, kan hrethiam thei lo a ni. Kan veng/ khua-ah ni khat chauh pawh lo awm hman sela, kan mihringpui a nih a, Mizo a nih leh lek phei chuan (kan state emaw India ram mi emaw pawh lo ni lo mahse) tuamhlawm ngei ngei kha Mizopa tihtur, YMA tih ngei ngei tur a ni tih hi Mizo tam ber ngaihdan a nih a rinawm. Ka la hriat reng chu kan tlangval ve laiin Aizawl Civil Hospital a thi, tunge tih leh khawi lam mi nge tih hriat chian loh Dumka pakhat kha kan veng (Venghnuai) thlanmualah Mizo thi ang chiaha thlan laih sakin, YMA buaipui vekin kan phum tawh a ni.

Mizo leh nghal, thi tawh bawk si kha pém lehkha a thehlut lova, chhiatni fund pawh a pe lo tih chhuanlam a kan buaipui lo zel dawn a nih chuan YMA hian a din chhan a hloh nasa hle tawh tihna a ni a. A dinchhan ngei pawh a tihlawhtling thei lova, chhuan­lam fahrah te te siama kan Mizopuite ngei pawh an ruang kan tuamhlawm thei tawh lo a nih chuan YMA hi a inenfiah a ngai hle ta mai a. A inenfiah thei tawh lo a nih chuan ṭhiah mai hi a fuh tawh zawk mai thei a ni. Mizo hnam timawitu, Zonunmawi keng nunga Tlawmngaihna chhawm nungtu a ni thei tawh lo a nih chuan YMA hi a din reng a ṭul tawh lo tihna a ni ang a. 

YMA tel lo hian tunlai thiamna hmangin kan zualko thei a, thlan kan lai thei a, khawhar chhungte tan he Mizo khawtlang hi a ṭangkai thei reng a ni tih an hriat a ṭul ta hle mai. A din hma-in YMA tel lovin he’ng zawng zawng hi he Mizo hnam hian a lo kalpui thin tawh a ni tih hriat tel a ṭha hle ang. Chuvangin, pawl thianghlim leh zahawm ni thin, pawl hlauhawm leh ṭihbaiawm anga tam takin an hmuh tak hi inenletin insiamṭha mawlh teh se. A nih loh chuan he hnam hi he pawl tel lova a khawsak hun chuan a ṭangkaina (relevance) hi a bo chiang khawp ang le.