Guest writer
HC Vanlalruata
CHHUANMANG ROREL
Sorkarin engkim enkawl leh buaipui lovin mimal kuta dah chi hi chu dah ni se tiin privatisation, outsource leh disinvestment te hi ka thlawp em em a ni. A bik takin ‘sick unit’ an tih, tuaithar leh theih loh tur ang chi phei hi chu a tithei kuta dah a fuh a, hlawk reng si hralh ngawt zel hi erawh thlawp chi a ni lo a. Kan Public Sector Unit (PSU)-te ang lo taka profit making project (hlawkna/pawisa thawkchhuak) te mimal company kuta pek (outsource) hi a fuh lo. Chhungkaw thil neih apiang hralh tumtu chhungkaw hotu chu pa tlaran tak, an tlangval ruiih reng avanga laktlak lo tak angin chhuan tharin an la chhuah hi a hlauhawm.
Kar hmasa lamah khan Mizoram sorkarin sum hai lut tura a din - ZOHANDCO, ZENICS MAMCO, MIFCO leh ZENICS-te chu a zir chiangtu Deloitte and Touche Consulting India-in a zir chian thu kan sawi tawh a. Zir chiang tura sorkarin Deloitte and Touche Consulting India a rawihna chhan kha sum hailuh leh hlawkna neih chu sawi loh, mipui sum an ei hek lutuk vang a ni. Sawi tawh angin an zir chian hnu-ah ZOHANDCO, ZENICS leh MAMCO te chu ṭhiah (abolish) turin a rawt a. MIFCO chu mimal kuta hlan (privatise) tura rawtin ZIDCO chu tuaithar (revamp) túrin a rawt bawk.
Deloitte and Touche Consulting India rawtna hi tihpuitlin tuma kalpui a nih lai-in sorkar a inthlak a, a vai hian tihchangtlun a sum hai lut thei tura thuam chak an rawt leh ta a. Tih ngaihna tak a awm chuang lova, an kal ngai bawkin hloh hlirin an kal zui a. Sorkar mangangin zu dawr hawn phal a nih lai khan zu zawrh kha a hlawka hria-in zu zuartu-ah te a hmang a. MAMCO te pawh contractor ang mai-in contract-te a thawhtir a. Eng ual chu an ang zui ta chuang lo. Mahse, politics a rorellai party-in an ngaih pawimawhte ṭhi behna atan he’ng PSU te hi an duh avanga la ding zui zel an ni ber awm a sin.
Dik tak chuan Mizoram State Transport (MST) hi an dinhmun hnuhnung ber ka hre lo na a, an bus tlantirah hian an la hloh reng chu a rinawm. Mimalin bus leh maxicab (Sumo kan tih mai) hmanga an sumdawn hian an hlawk tih a chiang a, sorkar erawh chuan a hloh ziah. Cable television te pawh hi mimalin an enkawl a hlawkna an hmuh lai-in ZENICS-in a tih ve lai khan nasa takin a hloh a ni. Chu tiang zel chu a ni a. Transport department hrim hrim hi chu lirthei registration, road tax khawn, sumdawnna atana hman lirtheite hnen atanga chhiah khawn leh driving license siamtu-ah te hian a awm a ṭul a. MST erawh chu sumthuni-nu dik tak tho a ni a. Ṭhenawm state pawhin bus tlantir ṭhin kan MST ang chi hi chu corporation-ah tal an dah deuh vek tawh a ni.
Chu tiang zelin Printing & Stationery (P&S) te pawh hi a dinhmun hriat chian a ngai hle. Mimalin printing press/offset khawl hmanga eizawnna ṭha tak an hmuh theih lai leh stationery dawr siamte pawh an hlawk lai-in P&S erawh chuan a hloh reng tih hi sawi a ni a. Hmana Mizoram Calendar an chhut ve pawh kha kha tih lai a CM khan assembly-ah a sawisel hial a nih kha. Stationery an zawrh pawh hi sorkar department tam berin an leisak duh loh avangin cheng nuai tam tak man an paih (write off) fo bawk a. Hlohna hlir a ni. A department hi mimal kuta hlan emaw ṭhiah tawp a, a hnathawkte department hrang hranga sem darh mai chi niin a lang.
He tiang a mipui sum hmanga din, kum tin mai sorkarin sum tam tak seng a chhawmdawl reng chung pawha hlawk chu sawi loh sum tam tak hloh reng maite mithiamte’n ṭhiah leh mimal kuta hlan an rawt ngei pawh kan la khawih phal loh lai hian thil mak tak tak hi a thleng ṭhin lawi a. PSU-te bakah kan sawi tak, MST leh P&S te hi mipui leh sorkar tana ṭangkaina nei lem lo leh hlohna thlentu mai an ni lai-a la chelh zui tlat reng an ni a. Chu tih lai-in mipui tana ṭangkai em em, sum pawh thawk chhuak a, sorkarin hlawkna a telna reng ṭhenkhat, kan ram rohlute chu cheng tlemte-in an lo tiriral leh lawi a.
Mizoram sorkar chuan mipui hriat phak vak loh lamah kumin June ni 17 khan Kundan Green Private Limited, 35/3 H-Block, Connaught Place, New Delhi (tuna M-64, Luangmual Venglai, Aizawl a inkulh mêk) hnenah tuitha (hydro electricity) hmanga kawlphetha siamchhuahna kan sorkar/mipui ta liau liau Small Hydel Project (SHP) 7 lai mai, belhkhawma kawlphetha megawatt 26.5 pe chhuak theite, chu cheng vaibelchhe 1 leh nuai 13 in an lo hralh (outsource) fel der mai a lo ni a.
Kan SHP zinga kawlphetha siam chhuak hnem ber Serlui ‘B’ pawh cheng nuai 60 chauhvin an phalrai a. A kimchang kan ziak sêng lovang. Maicham SHP-I hian siam/dinna senso a a hmuhchhuahna hi kum 10 a tling tawh ang. Tuipui leh Tlawva hi siam zawhna a la rei lova, kum 2022 chauh kha a la ni a, a chhiat/a ṭhat, a hlâwk leh hlâwk loh túr hriat theih túrin a la hma deuh. Sorkar hmasate’n kawlphetha a Mizoram intodelhna túr atâna an lo thawh chhuah tawh hi hralh zêl mai a ṭha zawk kan ti ta em ni?
Kan P&E department hian SHP-te hi a enkawl zo ngang lo a nih chuan a department chawp hian mimal/company hnena pek - ‘privatise’ mai a ngai ang tih ngaihdan a awm thei a, kan state ṭhenawmte tihdan angin corporation/board (PSU) a rin luh a ṭha tho mai thei bawk. ‘Nge tuna kan Power Minister/sorkar hian engineer rualte duhdan kalhin thutlukna a siam tih pawh hi ngaihtuah tel a ngai a. Kundan Green Private Limited-in kum 2024 June ni 23-a CM Relief Fund atana cheng nuai 25 zet an lo pek khan awmzia a nei thuk hle tih thlenga ngaihtuah a ngai a ni.
P&E department a SE a nih thlenga thawka chawl tawh Pu R. Lalrinkima chuan Mizoram sorkarin kan SHP 7 lai mai mimal kuta a hralh/hlan (outsource) hi sorkar leh mipui tan hlohna nasa tak a ni, a ti a. Kan Electrical/Civil Engineer rualte’n an thiamna leh theihna hmanga theihtawpa an lo siam tawh heti mai mai a mimal/company kuta hralh (outsource) a ni ta mai hi an rilru a na ngawih ngawih tih min hrilh a. He’ng SHP-te hi sorkar tana hlohna, sum tam tak channa chu lo ni se la, hlawkna zawk tur a nih phawt chuan a awm lo pawh a tih loh lai-in Mizoramin kan ram lui tui ngei hmanga kawlphetha siam chhuahna atana kan siam, hlawkna pawh sorkarin a tel reng lai a deh ral hi chu a lungchhiatthlak tak meuh a ni, a ti.
He mi chungchang hi kimchang deuh taka ziah chakawm zet mai a ni a. Kan mithiam, a bikin Pu R. Lalrinkima’n kan SHP-te company kuta hlan tum a nih lai-a na taka dodal thu a ziah tawh kan chhiar let a, chuti chung chunga mimal hnena hlan a nih tak chungchanga thu a lo ziah zui tawh ringawt pawh hian thawnthu thui zet a keng tel a. Sorkarna chelh mektu tan erawh chuan thawnthu chhiar chakawm tak a ni lo mai thei. Pu RK-a’n kan SHP neih chhunte siamna senso, enkawlna senso leh thawh chhuah bakah kawlphetha an siamchhuah aṭanga sorkar/mipui-in a hlawkna kan lo tel tawh a tarlante hi kan ziak vek seng rih dawn lova, a ṭul leh kan la phawrh zel ang chu.
Tarlan loh theih loh erawh chuan kan SHP-te Kundan Green Private Limited-in a lakna man atana sorkara a chhun luh let tam tak hi SHP ṭhenkhat ringawt pawh hian an thawk chhuak a. Pu RK-a thuziah aṭanga chiang taka lang chu P&E department a thawkte hian mimal kuta SHP-te hlan hi an ui ngawih ngawih a, mahse, thuneitu sang lamin thutlukna an siam lui a ni. "Mizoramin Power leina atana pawisa tam tak kan sen ti hniam theitute, kumkhata an hlep chhenfakawm tak te engahmah ngai loa hetianga thehthang tum hi a mak viau mai!" tiin Pu RK-a hi a auchhuak hial a nih kha. Chu ti chung chuan, “Kela be be mah la, ka talh tho tho ang che,” tih chu thil kal dan a ni ta tho mai.
Indian Air Force (IAF) hnena kan neih chhun Lengpui ṭumhmun hralh tuma chak leh lian tak mai a sorkarin hma a la ang deuh khan tuna kan sawi mek, kan SHP neih chhunte vai company hnena hralh/hlan chakna thlarau hi thlarau thianghlim a ni chiah em tih rinhlelhna hi a lian thei viau awm e. He thil kaihhnawihah hian Vanram lam rim nam reng reng lo hi sai-ip puan sina ṭawngṭai huaihawttute hian an lo puanhnuai palh mai ang tih hlauhthawnna lian tak zu awm pek a maw le!