HRUAITU DAWT SAWI

Mizote’n kan ngaihsan, American-ho khu mipat-hmeichhiatna lamah an thiangzau hlê tih khawvêl pumin a hria a. Chutih rual chuan an ram hruaitu tur erawh chu an duhtui a, mipat-hmeichhiat lama hmingchhia an huat ai-in ram hruaitu leh ram hruai tum dâwtsawi hmang an haw zawk leh nghal. ṭawngkam fîmkhur lo an ngaizam lova, ram hruaitu/hruai tum dawt sawi pakhat zeuh pawh an ngaidam lo kan ti thei awm e.

Ṭhangthar chuan an hre pha lovang a, a hun lai a tam tak pawhin kan theihnghilh tawh mai thei e. US politician lar, Senator, ukil leh ram palai (diplomat) langsar Gary Warren Hartpence, 'Gary Hart' ti a hriat khan kum 1984-a US President inthlan dawn kha Democratic Party aṭangin chuh a tum a, mahse, Democratic Party candidate atan Walter Mondale kha hneh ta lova. Kum 1988 inthlanpui-ah Democratic Party aiawh turin a inpe leh a. Democratic Party aiawha President chuh tura ngaih (front runner) a nih lai mekin nupui nei reng chunga hmeichhe dang kawpa puh a nih avangin a inhnukdawk ta a ni.

He mi chungchang hi chanchin ngaihnawm a ni ve hrim hrim. Nawmchenna lawng hmingthang - 'Monkey Business' an tih mai-ah khan Gary Hart kha nula lar leh chhe lo zet mai Donna Rice nen an lo intheh ṭhil vel tih kha kum 1987 March thla khan chanchinbu thenkhatin an thlalak nen an rawn chhuah ta mai a. He mi kum vek May ni 3 khan New York Times-in a kawmna-ah a pha viau chungin, May ni 8 khan US President chuh a tum chu a inhnukdawk ta a ni.

Sawi leh sawi hnu, mipat-hmeichhiatna lamah United States mipui an thiangzau hle a khawvelin a ngaih lai-in an ram hruaitute leh ram hruai tumte lakah chuan an thikthu a chhe hle a. Chu ai pawh chuan mipui hnena dawt an sawi hi an ngai-haw zawk fe a ni. Gary Hart ngei pawh hi a tirah khan thudik sawi mai sela chuan mi tam takin an ngaidam thei mai turah an ngai a. Chanchinbumite hma a dawt a sawi kher kha a pawi leh zual ta ni-in an sawi a ni.

Khawvel chanchina mipui bum zawnga dawt sawi rapthlak bera ngaih chu Germany rama Nazi thuthlung firfiak (fascism) hmanga thuneihna pumhmawmtu (dictator) Adolf Hitler kha a ni. Ani khan kum 1925-a a lehkhabu ziah 'Mein Kampf'-ah khan 'Dawt Pachal' (The Big Lie) thuthlung kha a lo bilh tel daih tawh a. Ani chuan mipui lakah hian dawt tenau mai mai ai chuan dawt lian tham tak sawi-in lukhawng a nei zawk a, mipui pawhin an awih zawk a ti tawp mai a. Hitler-a dawt thehdarh kawnga a khawnbawl upa (propaganda ministers) rual khan Germany-a hnam tlem/sakhaw hrang betu tlem zawkte laka dawt hmanga rahbeh kha an thupui a ni a. Kha mi kal zelah khan Juda sakhaw betu mi maktaduai 6 zet an rawt ta nghe nghe a nih kha.

Tun ṭuma kan luh chilh tur erawh hi chu Adolf Hitler-a te dungthula mihring tam tak suat buaih buaih tur khawpa dawt sawi ni lovin ram hruaitu leh hruai tumte’n mipui dawt an hrilh tam luat avanga an tlakchhiat dan a ni dawn a ni. A tira kan sawi tawh ang khan Mizote’n kan ngaihsan em em American politician-ho kan thlurbing ang a, Gary Hart chanchin chu sawi nawn ngai tawh lovah kan ngai thung ang. American mipui an inchhuanna ber chu lehkhathiam leh thih hria an tam khu a ni awm e. An ṭawngkam takin ‘well-informed citizenry’ ni-ah inngai-in, an President tiamin an sorkar khu kal sual ngam vak lo turah an ngai tawp a, a tak ramah erawh chuan a ni vek bik hauh lo.

US ram hruaitu dawt sawi vanga mipui-in an hnawl langsar zual chauh kan luhchilh ang. US rama dawt sawi vanga an President bang zinga langsar ber pakhat chu Richard Nixon kha a ni awm e. Kha Republican President khan pawi a khawih chu politics a an khingpui Democratic party inkhawmpui rorel lai sorkar thiltihtheihna hmang ṭangkai a ngaihthlak rukna hmanga a a lo ‘record’ ruk tir chungchang kha a ni a. He thil ‘Watergate Scandal’ an tih mai-ah khan kutsil a tum ringawt pek a, mahse, dawt hmanga insawifiah a tumna kha chanchinbumi (investigative journalist) pahnih Bob Woodward leh Carl Bernstein te chuan a finfiahna nen an phawrh fai ta si a. President aṭangin a bang lo thei ta lo a ni.

US President tho, Bill Clinton (William Jefferson Clinton) kha President a nih lai thovin a chenna leh pisa inkawp, White House-a a nghet lova thawk nula hmemṭha zet mai Monica Lewinsky nena che sualah puh a ni a. Mahse, Clinton hian an mu dun chiah lo ni a sawi-in a pha nasa hle a. A hnu-ah erawh chuan nupui (Hillary Clinton) nei chung si a Monica nena an khawsak dan kha fel chiah lo (inappropriate relationship) a nih thu a pawm ta a. Parliament (House of Representatives) chuan rorelna (Grand Jury) hma a dawt sawi (perjury) leh danin a kawng a zawh tur dodal (obstruction of justice) a puhin an ‘impeach’ hial a nih kha.

Mithiamte’n ram hruaitute dawt sawi ṭhin chhan hi ngun takin an zir a. Political scientist-te chuan ram hruaitute hian ramdanga an hmelmate laka dawtsawi ai-in an mipuite hma a dawtsawi hi an chng zawk zel niin an sawi a. A chhan bul ber chu ramdang ang lo takin ram hruaitute leh an mite inkara inrintawnna, a bikin mipui-in an duh taka an thlan an nih avangin an dawtsawi pawh rinsak nghal mai a awlsam a ni, an ti. Ramdang nena indona chhan tur chhuanlam atana dawt an sawi chang awm mah se, an dawt chhan ber chu an dinhmun (political office) humhimna atan leh an hmingchhiat theihna hliahkhuhna atan a ni, an ti bawk.

Political scientist lar tak John Mearsheimer chuan a lehkhabu ziah ‘Why Leaders Lie’ (Engvangin nge ram hruaitute’n dawt an sawi ṭhin) tihah he mi chungchang hi a ziak chiang viau mai a. Politiciante’n dawt an sawi chhan hrang hrang a tarlang a ni. An ramin leido a neih avanga mipui thlawp hlawh theihna atana dawt an sawi ṭhin bakah a chhan hrang hrang a luh chilh a. Ram hruaitute’n an mipui laka dawt an sawi tam chhan ber chu an dinhmun sawhnghehna atan a nih bakah an hlawhchhamna hliahkhuh na’n a ni ber a ti.

Kimchang zawka a chipna-ah Mearsheimer chuan, “Ram hruaitu dawtsawi chingte hian an mipuite hmasawnna tak tak leh tihtur an intiamte tihhlawhtlin aia an mimal leh politics a an din khaw chhuahna (personal or political survival) atan dawt an sawi tam ber a ni,” a ti a. Chu tah chuan an eiruk thupna atan dawt an sawi tam lawtlak a, mipui laka an dik lohna thupna atan a nih loh vek chuan politics a an mimal dinhmun humhim theihna atana mipui hruai kawi kha an tum lian tak a ni ṭhin, a ti. He mi atan hian tunhma thilthleng (history facts) pawh an hamṭhatna tur a nih phawt chuan a dik lo zawngin an sawi (distort) ṭhin niin a sawi bawk.

Dawt hi vawi khat sawi tawh chuan chu mi thupna atan chuan dawt bawk sawi a chhilh a ngai tawh ṭhin a. Vawi tam tak sawi nawn phei chuan dawt chiang tak pawh kha mipui mimir chuan thudikah an pawm mai ṭhin an ti. Ram hruaitu leh hruai tumte’n an dawt sawi, mipui-in an awih a an pawm theih na’n a hmun, a ni leh thla leh kum bakah a darkar ni-awm tak sawi hian an dawtsawi hian mi a bum awlsam zawk an ti bawk. Dawt hi a awihawm viau loh chuan a thawk nep a, a ti-awihawmtu a tel hian awih/pawm a awlsam bawk a. Ram hruaitu dawt sawi thiam tak ni tur chuan aw hian a zir a ngai a, awihawm taka sawi tur hian hmela lang chhuak lo (saphovin ‘poker faced’ an tih mai) a lemchan thiamte pawh a ngai awm a sin.

Tin, heti hi a ni a, i ti hluai teh ang. Mizoramah hian kan ram hruaitu/ram hruai tumte hian dawt dum leh var hmangin mipui hi min bum rei ta viau mai a. A bik takin kuthnathawktute hi bum ṭhan an ni tih hi thu dik tak a ni. He lam hi chu tun hma-in kan lo sawi tam tawh a, kan luhchilh vak lovang a. Politician-te’n he rama dawt an sawi zinga kan buaipui ber pakhat hi kan luhchilh zawk ang. Politics a an khingpuite dah-hniam tumna avang liau liauva dawt sawite, mahni mimal leh political party hamṭhatna atana dawt sawi leh, thutiam hlen loh hliahkhuhna atan leh thil dik lo (eiruk tiamin) thupna atana dawt sawi hi Mizoramah chuan a tam ber hmel. Mahni thutiam letling thawka thiltih pawh hi dawt lianpui sawina a ni. A pawi leh zel chu hruaitute tlawn avang leh party ruihchilh luat avanga ram hruaitute dawt sawi lo sawi mam hna bera neih an tam ta lutuk hi a ni awm a sin!