MIPUI-IN HRE THEI RAWH SE

Hnam upa tih takah mingoho hian thil hi an lo hre thukin an sawi thiam leh pek a. Thuneihna kawltu chuan eiruk a thupui a, thuneihna pumhmawmtu phei chuan eiruk a pumhmawm leh zual ṭhin (Power corrupts, absolute power corrupts absolutely) an lo tih ṭhin hi khawi ramah pawh hian a thleng dik ngawt mai. Thuneihna an chelh ṭan tirh ai-in an chelh rei hnu-ah midang laka invaivunga hnuaichhiah (arrogance) a nasa zawk ziah tih hi khawvel chanchinah hian a chiang a ni. Hei hi phat theih hauh loh zu ni a maw le!

Mizo pi-pute thufingah chuan, “Lal ngai lo lal a na, an lal a kha,” an tih ṭhin kha. Mizote’n tun hma a lal (chief) kan neih ṭhin kha chu inthlahchhawn lalna a ni a, mingohovin kan lalte an rawn hneh a, kan lal khua-leh-tuite an awp hma kha chuan an lal ram te reuhte chhungah khan thuneihna pumhlum an nei ve tlat mai a. Europe rama lal (monarch-king/queen)-te nen dinhmun inang thuaka ngaih tur an ni awm e. “Ni leh thla kara leng,” ti-in an insawi ngat ṭhin a, an khua-leh-tui tu pawh an nunna laksak theihna chenin thu an nei a ni.

Mizo Union hun a lo thleng a, lal lalna titawp tura theihtawpa bei-in Kumpinu (British sorkar) hnuai aṭanga chhuak, India ram zalen sorkarin lal lalna an titawp a, a aiawh turin village council (VC) a din ta a nih kha. Mizoram (Lushai Hills) pawh kha Assam state hnuai a district pakhat ni-in Advisory Council an din a, a hnu-ah Autonomous District Council lo ni chho lehin kum 1972-ah Union Territory (UT)-ah hlankai a ni a. Kum 1987 February ni 20 aṭang khan State puitling a lo ni ta tih kan hria.

Mingo (Kumpinu sorkar kan tih mai)-in India ram a awp lai khan ram dang daiha cheng sapho khan an sorkar thuneihna-in India mipui an awp kha a ni a. An lal em avangin ‘British Raj’ ti-in an lo sawi ṭhin. An awp mipui, an hnam ni si lo rahbehna atan leh hneh taka an awp theih na’n dan buluk (draconian law) tam tak an siam ṭeuh a. Chu’ng zinga pakhat chu zalenna sual lai a an siam ‘The Official Secrets Act’ kha a ni. Mi ram leh hnam an awp kha hneh taka awpa rahbehna atan sorkar thil reng reng thuruka vawn an han thupui ta kha a ni a, a awptu tan chuan ṭangkai eltiang reng a ni.

Thuneihna chelhtute thiltih dan a kip-a-kawi a mipui mimirin an hriat ve theih loh tura an thup theihna kha inawpna kawngah a awptute tan a ṭangkai em em a. Thuneitu leh awptu tan chuan an awp mipui-in an thiltih dan an hriat kilh kelh loh kha a nuamin awp pawh an awlsam phah dawn a ni. British sorkar khan India kha a ram ni lo, a awp (colony) a nih avang leh khawvel ram tam tak an awp bawk si avangin an thiltih dan kha ṭha lo hle mah se an dinhmun kha a hriatthiam theih lai a awm awm e.

Mahse, India ram an chhuahsan hnu, India ram chu ramdang sorkar awp ni tawh lo bakah mipui thlan sorkar (democracy) a lo nih takah khan ram neitu mipui thlim a thuneitu sorkarin thup theih zawng zawng thup a la tum zui kha a ṭha lo hle. ‘British Raj legacy’ an tih mai kha chhawmin, India ram awptu, Kumpinu sorkarin India awp tura a rawn dah Governor General/Viceroy leh ram bung hrang hrang awl tura a ruat larsap (governor) leh political officer-ten lal hrawt a nuam an chen ang deuh khan zalen hnu a India ram hruaitute kha an inti-lal chho zui ta zel a. ‘Raj’ tih hi Sanskrit ṭawnga lal (kingship) tihna a ni a. Kan larsapte chenna pawh a hmingah ‘Raj Bhavan’ ti a vuah a ni a, tun hnaiah ‘Lok Bhavan’ (mipui in) ti a vuah ni mah se, a chhung inrelbawlna chu tihdanglam a awm lova, a ngai reng a ni.

Awptu tana awp awlsamna ber chu an awp mipui laka thuruk vawn tlat a nih thu kan sawi chiang tawh a. India ram chu ramdang awp ni lo, ram zalen leh mipui sorkar a nih tawh avangin mipui siam sorkarin thuruk vawnna dan a hmang reng mai hi ṭha ti lovin mi ṭhahnemngaite’n ‘mipuite’n thil hriat theihna chanvo’ (the people’s right to know) a taka hman a nih theih na’n kum tam an bei a. India-in zalenna a hmuh a, mipui sorkar an din hnu kum 60 tlin dawnah Right to Information Act chu Parliament-in a pawm ta hram a. Chu pawh Official Secrets Act nen chawm pawlhin zawh chhuah theih loh bik (exemption) a la awm cheu a. A piahlamah kan sorkarin a duh duh lai-ah zawhna chhan loh tur a lo belh ve leh bawk a. Mangan’thlak tak a ni.

Hman ni khan Mizoram Universal Health Care Scheme (MUHCS) chungchanga sorkarin thup a neih avanga mi tam tak tawrhphah dante kan ziak tawh a. Kan ziah tawh ang khan thil mak tak mai chu tu pawh mai hi thuneihna an chelh tawh chuan mi chunga invilik ching (arrogant) an ni thuai fo ṭhin a. Thuneihna an chelh rei poh leh midang laka invaivunga mi chaldelh an ching zual zel ṭhin a. Chu ta an hmanraw neih ṭha berte zing ami chu thil thup leh thuruk vawn a ni a. Puan hnuai thil leh thilthup hi eirukna kel-kawngka hawngtu a ni tel ziah bawk.

MUHCS hman theihna damdawi-in thlan kawnga sorkarin hleih a nei a, thlei bik a nei bawk hi a ṭha lo takzet. He ruahmanna ṭha tak hi a nih tur angin mipui mimirin kan chhawr theih loh phah tih hi chiang takin a lang. Damlo natna endikna khawl hman man, inenkawlna senso leh a behbawm ‘rate’ hi inang tlanga hrut vek theih chu a ni hauh lo tih kan hre vek. A hming chauh tak taka damdawi-in din ve mai maite leh hmanrua leh damlo enkawlna ṭha a thuam, doctor thiamin an ṭhut chilhte chu khaikhin chi a ni hauh lo. Mahse, an ‘rate’ pawmsak dan, a bikin phai lam damdawi-in leh Mizoram chhungah pawh kohhran lian ber enkawl damdawi-in (Synod Hospital) ‘rate’ thup tlat a ni ta bik hian India Constitution pawh a kalh tlat.

A tawi zawngin sawi ta ila. Hemi chungchangah hian mipui-in hriat theihna chanvo an neih humhalh tumna bakah mimal enkawl damdawi-in ṭhate MUHCS hman theihna an lo nih a, mipui harsatna sutkian a nih theih na’n tiin ukil pakhat J. Sawma Vanchhawng chuan RTI hmangin an ‘rate’ hi a zawt a. Sorkar chuan damdawi-in ṭhenkhat nena an inremna chu thuruk a ni tiin Mizoram State Health Care Society (MSHCS) hotute chu zawhna hi chhang lo turin a ti a. Appellate authority-ah kal lehin a lo ziahluh duh loh avangin Mizoram Information Commission (MIC)-ah a zualko ta a.

MIC chuan MSHCS hotute kovin RTI dan tlawhchhanin he zawhna hi chhang turin thu a pe a. Chhang duh chuang lovin Gauhati High Court-ah Writ Petition thehlutin MIC thutlukna hi an khing let ta a, hei hi thil thup leh puanhnuai duh avanga RTI Act awm hnu a Mizoram sorkarin Commission a khin hmasakna ber a ni a. Zia lo tak a ni. Mahse, High Court chuan MUHCS hi mipui sum (public money) hmanna a nih avangin lang tlang taka kalpui tur a nih thu chiang takin thutlukna (judgment & order)-ah a tarlang a. MIC-in chu RTI Act-in a phut anga MSHCS-in inremna a siampui Synod Hospital thuneitute ngaihdan la ve turin a ti bawk.

High Court thu angin MIC hian September ni 2 leh ni 14 khan MSHCS hotute, J. Sawma leh Synod Hospital Director bakah Synod Executive Secretary i/c Synod Hospital-te chu a kova. Synod lam hian tihdam rawngbawlna hna thawk an nih avangin engmah thup an neih loh thu an sawi a. Chuvangin MIC chuan September ni 16 khan thupek tichhuakin MSHCS SPIO/Finance Officer chu RTI Act hmanga diltuin a hriat duh zawng zawng chu a man chawi ngai lovin, September 23 aia tlai loah pe turin a hriattir ta a ni. He tiang a nih takah chuan MUHCS kalpui danah hian thup a awm tawh lo turah i ngai teh ang.

Hemi chungchangah hian mipui tana tha thawhtu J. Sawma hi a fakawm hle a, High Court pawh mipui chanvo vawnghimtu a nihna-ah a fakawm takzet a ni. MIC a fakawm a, a bik takin tuna MIC a hotu ber Chief Information Commissioner (CIC) John Neihlaia hi a fakawm zual. Police officer a nih lai a, an hotute thu zawma Chief Minister meuh pawh a eiruk thubuai huaisen taka chhuitu kha a ni a. Tunah pawh hian dan (RTI Act) ang takin huaisen takin thutlukna a siam leh a ni. An huaisenna leh thawhrimna rah hi mipui-in nakin thlengin kan la tel zel ang. Chutih rual chuan political party-te’n vote hmuh na’na healthcare scheme hautak lutuk an kalpui ṭhin hi sum dinhmunin a tlin loh hun a awm ang tih a hlauhawm takzet.