EN CHHIN

Tunah hian ‘En chhin sorkar’ kan hrawn mek ni-in an sawi a. En chhin hi sapṭawng chuan ‘experiment’ tihna a nih hmel a, la tih chin ngai loh tih chhin ve hrim hrim hi ‘en chhin’ chu a ni awm e. Thil en chhin (experiment) hrim hrim hi a ṭangkai viau mai a, khawvela mihring tana ṭangkai tur thil hmuhchhuah thar (discovery/invention) zawng zawng hi en chhin aṭanga hmuh chhuah vek a ni ti ila kan sawi sual hauh lovang. Chu tiang a nih lai chuan political party leh an policy en chhin hi chu a fuh lutuk lo mai thei a ni.

Political party sorkar en chhin hi chu kum 5 atan chauh a ni tih hi chiang taka kan ngaihtuah a ngai. Mipui-in kan aiawha sorkarna chelhtu atana kan thlante hi India Constitution ang chuan kum 5 atan a ni a. Mipui-in kan en chhin hun chhung pawh kum 5 atan a ni a, a dawt leha political party dang en chhin leh theihna turin chanvo kan nei a ni. A awmzia chu kum khua atana political party pakhat (sorkarna chang tura) en chhin hi inthlang rama mipui kut a ni lo tih hi a ni.

Tun ṭuma en chhin kan sawi tur erawh chu kum 5 chhung atana polical party sorkar ni lovin Mizoram kal zel dan tur leh mipui tana ṭha ber tur ngaihtuahna lam hawi a ni a. Chu tah chuan a bik takin zu chungchanga kan political party leh sorkarin thutlukna an siam dan zawk hi a ni a. Kan sorkar en chhin lam ni lovin, a letling hlauhin, sorkar zawkin, political party-te’n an sorkar theihna atan ngawr ngawr a zu phalrai leh khuahkhirh bur chungchang leh en chhinna atana mipui min hmang ṭhin pawizia hi sawi a ngai ta tlat a. Hei hi a pawi khawp mai a, a la pawi dawn chauh.

Kan hre vek mai. Mizoramah hian kohhran leh tlawmngai pawlte duhdan angin hun rei tak kal ta aṭanga tun thleng hian zu hi dan pawna hnawl a ni a. Hun tam berah chuan dan hmanga khap chiah loh (partial prohibition) a kalpui a ni a. Kum 1984 chawhnu lam aṭang khan phalrai a ni a, kum 1987-a Pu Laldenga kaihhruai MNF a lo sorkar aṭang khan phalrai tum a ni a a lang chungin thla 19 awrh chauh sorkarna chelhtu MNF khan thutlukna mumal an siam hman ta lova. Kum 1989-1993 an sorkar hnu-ah Congress sorkar khan kum 1993-1998 a an sorkar nawn leh hun chhung khan kohhran nawrna nasa tak avangin The Mizoram Liquor Total Prohibition Act (MLTP Act), 1995 kha assembly pawmpuina la-in kum 1997 February ni 20 aṭang khan Mizoramah a hmang ṭan ta a nih kha.

He MLTP Act, 1995 hi kan hmang rei viau mai a. Zu khapna dan siama kengkawhtu Congress sorkar chu kum 1998 khan a tla ta a, hemi kum tawp lam atanga MNF an lo sorkar khan MLTP Act hi hman zui a ni a. Hnahlan leh Champhai grape wine zawrh/hralh phalna atana dan tesep (rules) an siam danglam tih loh chu a ngai anga kalpui zui a ni. Grape wine pawh hi phalna neiha zawrh a ni chungin thuneitute’n a changin an han man leh lawi bawk a. Kum 2008-ah zu khap chhunzawmtu MNF sorkar pawh chu a tla ve leh a. Congress kha term 2 an sorkar zawn a, an sorkar hun hnuhnung zawkah khan The Mizoram Liquor (Prohibition and Control) Act, 2014 dan siamin kum 2015 aṭang khan kohhran mitmei veng tak chungin he dan hmang hian zu dawr hawn a phal leh ta a.

Hei hi eptu party, a bik takin MNF chuan an dodal a. Kohhran hruaitute duhdan hria-in vote hmuhna atan zu dawr hawn hi an dodal a ni ber a, kum 2018 assembly inthlanna a sorkarna an chelh chuan zu khap leh a nih tur thu an aupui nasa hle a. Tlin pawh an tling ta reng a. Congress hruaitu ṭhenkhat chuan kohhran hruaitute pawhin kum 2018 inthlan dawn khan an party kha ualau takin an dodalin an sawisel niin an sawi. Kum 2019 bul lamah hmanhmawh takin MNF sorkar thar chuan The Mizoram Liquor Prohibition Bill, 2019 chu assembly-ah pulutin pawm a ni a. An tum ang erawh chuan a takin an hmang thei lawk lo – High Court a inrawlh avangin.

Zu khap chungchangah hian kan sorkar kal tawhte leh tuna mite pawh hi an thultho a, mipui, a bikin ṭhalaite hi an tizan nasa hle. Khap a ni chunga Mizoram a zu a tamzia chu kan hria a. Entirna tam tak siam pawh ngai lovin tun hnai a Builum tlangval sipai nghaisak rawna a nunna hial laksaktu a puhte pawh khan zu an rui ni ngei-in an sawi a. Kha khan a tichiang hle awm e. Zu khapna state a zurui-in Pathianni leh nghala mi nunna hial an la a, mi nghaisak rawn an awm reng mai hian he Zu khapna dan hlawhchham chianzia chu a tarlang chiang hle a ni, i ti phawt teh ang.

Rom 4:15-a "Dân awm lohnaah chuan bawhchhiatna a awm lo" a tih ang deuh kha kan ang viau mai. Mizovin thil tem ruk a tui kan tih nen pawh a inpawl awm a sin! Kan larsap pakhat khan Mizoram chu zu khapna state ni si zu tam berna (The wettest dry state) ti-in a lo sawi tawh a nih kha. Dan kan siam ngawt a, a kenkawh lam kan ngaihthah leh si-in a hrin a ni a. Kan nunphung dik tak lo lan chhuahna – pawn lama mawi chauh duha chhung lam nun thlahdah leh chhe si kan nihna, Isua Krista-in, “Thlan pal hnawih var” a sawi chhan kha ni awm tak kan ni.

Kan thupui luh chilh ang. Eng chen hi nge kan zu policy avang hian he rama chengte hi awm ngaihna hre lo a kan hruai zui dawn? He lama kan rinrawl ber Excise & Narcotics department thil chhinchhiah hi en ang u hmiang. Kumin chhung hian ruihhlo vangin Mizoramah mi 44 an thi leh tawh a, kum 1984 aṭanga tun thlengin mi 2,034 (mipa (1,786 leh hmeichhia 248) an thi tawh. Zu vanga thi hi kum 2014 April thla aṭanga kumin June ni 12 thleng khan 325 (mipa 279 leh hmeichhia 46) ni a chhinchhiah a ni bawk a. Hei erawh hi chu sawifiah deuh a ngai ang chu.

Zu chhia (spurious liquor/hooch) in vanga thi tak hi Mizoramah chuan an tam lutuk lova. Chutih lai chuan zu thihpui ni a Excise & Narcotics department-in an chhinchhiah hi tun hnai-ah an pung ta viau mai a. Kum 2023 khan mi 56 an thi a, 2024-ah mi 66, nikumah mi 94 an thi bawk. Kumin chhungin mi 18 an thi tawh a, kum 2014 atanga tun thleng hian zu vangin mi 325 thi chhinchhiah a ni tawh. Thite hi mipa 279 leh hmeichhia 46 an ni. Zu vanga thi hi hemi hun chhung hian Kolasib district-ah tam berin mi 142 an ni a, Champhai district-ah mi 70 leh Serchhip district-ah mi 57 leh Aizawl district-ah 33 te an ni. Mizorama zu siam/sakte hi laboratory-a endik ve ṭhin a ni a, mihring in atan a hrisel lo tih a chiang chungin thih thutna tur pai erawh an hmuchhuak lo niin Excise & Narcotics department officer-te chuan an sawi.

Zu chhia kan tih mai, in hnu lawka thihna thlen thut thei hi mithiamte chuan ‘methyl alcohol/spirit’ emaw ‘methanol’ emaw an ti a, Mizo chuan zu chhia kan ti mai a. Mihring in atana him (a in dan tur dika in chuan) chu ‘ethyl alcohol’ an ti thung a. Mithiam ‘chemist/chemical analyst’ te’n an endik thlap hnu a siam chhuah chu a tawk chauha in phei chuan mihring hriselna atan a ṭha an ti hial. Sawi tawh angin Mizoramah hian ‘en chhin’ hi kan ching lutuk a, zir bingna a awm si lo. Tuna mi tam tak zu ṭha lo in vanga thite thih chhan dik tak pawh hi zir chian a awm lova, a pawi em em a ni.

Kan mihringpui zu inmite/in duhte dinhmun hi kan ngaihtuah miah lo ni hian a lang a. Zu dawr hawn a ṭhat leh chhiat pawh zir bing/zir chianna awm hauh si lovin politics thilin kan la a, sorkarna chan theihna tur bak kan buaipui pha lo. A pawi takzet a ni. Zu khap burna dan kenkawh a nih lai a heti zat zu ṭha lo in vanga thi an la awm hi zir chian a ngai tak meuh a ni. Chuti lova, kohhranin zu a do bur avang leh political party-te’n vote hui theihna ni a an hriat avanga kohhran duhdan anga zu khap tlat an duhna ringawtte hi chiang taka ngaihtuah a ngai ta a nih hi. Sorkarin rorel dan (policy) a duan reng rengin ‘en chhin’ ni lovin zir chiang hmasa phawt zel se la, a ṭhat leh ṭhat lohna hriat chian hnu-ah thutlukna siam ta se. Chutianga kan kal chuan thih puk puk ang chi hi kan pumpelh ang. ‘Eng chhin’ hi bansan a hun ta takzet a ni.