Guest writer
HC Vanlalruata
BUALHRANGA BAN CHHAN
Rorellai ZPM khalh ngiltu tura din ‘Val Upa Council’ (VUC) aṭanga Pu Bualhranga banna thehluh chuan Mizoram politics a nghawr nghing viau na a, a nghawr nat tur ang chuan a na lo zawk a tih theih awm e. A chhan bul ber Mizo tam tak hian thil kan chik peih loh vang a nih rualin thil thleng dangin a chhilh ve bawk a. Social media-in min chen chilh tak hnu hian khawharna hun hi a awm ta meuh lova. Chumi-in a hrin chu thil tak tak, thil runthlak leh pawimawh eltiang pawh hi rei kan ngaihven peih ta lova, boruak thar lo awm apiang kan ngaihven zui leh mai a ni ber.
Hei tak mai hi VUC aṭanga Pu Bualhranga a ban chungchang rawn thar thawh a ṭul chhan chu a ni. VUC hi ZPM party khalh ngiltu tur leh sorkarna an lo chan pawha chu sorkar kalsual tur vengtu tura din a ni a. Sap ṭawng takin ’ZPM party conscience keeper’ kan ti thei mai awm e. Congress sorkar lai a Chief Minister-in kohhran hruaitu, tlawmngai pawl hruaitu leh Mizo zinga mihlun deuh fawmkhawm a ‘Ethics Committee’ a din nen kha chuan patla khata khai chi a ni awm love.
A hun lai khan ‘Ethics Committee’ chungchang kha kan lo sawi ve fo tawh ṭhin a, sorkar lan mawina atana din mai ni a kan ngaih thu thlengin kan sawi ṭhin. Kan ngaihdanah chuan a ni miau a ni. A chhan chu Mizote hian intih-awihawm leh intih-rinawmna atan kohhran hruaitu leh khawtlang hruaitu hming chhe lem lote hi hman ṭangkai kan ching em em mai tih kan hriat chian vang a ni. Kha committee pawh kha hun a kal deuha an sa rual ṭin ta mai a nih kha.
Sawi thui ta hret ila, Senhri chanchinbu kan enkawl ve lai khan ‘investigative journalism’ kha kan kalpui ve a. Eirukna thil pawh kan hai chhuak ve nual. Chu’ng zinga officer lian pakhat eiru a kan puh, a eiru tih finfiahna lehkha pawh kan neih khan amah tihmingchhia-a puhin court-ah min khing a. Court-a thuhretu atana rawn hruaite chu pastor leh kohhran upate an ni mauh mai a. Officer khan chungho nen chuan pawl (society) dinin khawtlang tana ṭha tura ngaih ‘centre’ te an din a lo ni a. Kan thuziahin a tihhmingchhiat leh tihhmingchhiat loh lam ai-in min khingtupa kha Pathian ṭih mi, khawtlang tana ṭangkai a nih thu lam an sawi daih mai.
Kan peng ta deuh a, kan thupui-ah lut teh ang. Political party dangin an neih ve loh VUC ZPM-in an neih bik hi amah Pu Bualhranga duan a ni a. Kum 72 vela upa a nih lai, kum 2008 vel khan Pu Bualhranga hian politics bansan a rilruk a, chutih lai chuan a ram, Mizoram a ngaihtuah hle a. Tichuan, VUC concept hi zanlai-ah zan 5 zet a ziak a. Zawlbuk concept leh kum 1807 a Sweden rama ‘Ombudsman’ an din dan nena kaikawpin tuna VUC awm dan tur hi a duang chhuak ta a.Chu chu Pu K. Sapdanga a pe a, ani’n a bung leh chang fel takin a lo siam a. Chu chu Zoram Exodus Movement khan an zuar ta a ni.
Rin lawk ang ngei-in VUC-in sorkar a thunun thei lova, thuneitute’n an thu bara an khawn miau loh chuan tihngaihna a awm lo reng a. An lo awm ve mai mai a, sorkara a ṭhibeh chin chuan an awm ve tih pawh an hre tawh lo hial awm e. VUC hi Congress sorkar-in ethics committee a din ang leka ṭangkai lo a lo ni chho ta a. Inthlan hma a MLA candidate-te thu ṭha tak tak an tiamtir kha VUC vanglai tak chu a ni ta a. Sorkarna an chan hnu kha chuan tute-emaw piangthar da lehin an kraws put an ning tawh a, an paih bawl bawl ang chauh kha an ni ta awm e. Pu Bualhranga banna lehkha kha ngun taka chhiar chuan a dintu zinga tel a ni chungin VUC-in awmzia a neih tak loh avanga ringawt a bang a ni lo tih a chiang hle thung.
ZPM din a nih dawna pawl hrang hrang huikhawm leh mipui rin an hlawh theihna atana ṭangkai ber tih hial theih ZEM duhdan leh lo duan sa ang khan sorkarna an chan chuan CM-in thuneihna a pumhmawm (dictatorial) lutuk ṭhin laka inven na’n CM leh party president chelhkhawp khap ni se an ti a. Chu chu ZPM danpui (Constitution)-ah pawh chiang takin ziah lan a ni tih kan hria. Mahse, kum 3 dawn an sorkar hnu-ah an party Executive Committee chuan he lai tak mai hi an ṭhiat ta hmiah mai a. Vatawk dang ang bawk an ni tih a tichiang ta hle a ni. ZPM thupui ber ‘Kalphung Thar’ thuthlung vawnghimtu tur leh an party leh sorkar khalh ngil tura din VUC chu an thlauhthlakna a rei ta.
He ti chung hian VUC erawh chu thiam leh ṭangkai taka hman a ni thung. Hman ṭangkai a nih dan chu an party hruaitu lawk zualte duhdan leh executive committee-in an party Constitution siamṭha a CM chu party president ni thei tura an remtih takah khan VUC chu elected OB-te ruat turin an ti ta a. Executive member ṭhenkhat chu VUC te ṭawiawm (an duh anga VUC thutlukna siamtir) turin an ruat niin an sawi. Tin, heti hi a ni a. ‘Kalphung thar’ leh an party Constitution venghimtu tura din VUC chuan CM ni lai chu party president atana ruatin a puangtu-ah an ṭang zui ta a nih kha.
Sawi tawh angin Pu Bualhranga ban chhan kha VUC-in awmzia a neih tak loh vang a ni ngawt lo. Sap ṭawng takin a ‘immediate cause’ chu CM-in party president dinhmun a chelh kawp ta kha niin a lang. CM Pu Lalduhoma kha September ni 21 (Zirtawpni)-ah party president a ruat a nih thu puan a ni a, hemi ni vek hian Pu Bualhranga’n VUC a member a nihna aṭanga a ban thu VUC chairman hnenah a thehlut a nih kha. Ani hi ZEM dintu zing ami a ni a, VUC ‘concept’ bul tumtu a ni bawk a. A pawimawh ber chu ZPM a lo sorkar pawha CM leh party president chelh kawp a nih lohna atana an party Constitution-in thu delhkilh a siam kha amah leh a thawhpui hnai zualte kutchhuak a ni.
Pate rual zet mah ni se, Pu Bualhranga hi hre chiang ve viau-ah ka in ngai a. Banna a thehluh hlimah pawh khan len chilhin bang lo tur emaw a banna hnuk kir turin emaw an thlem ve lovang tih ka ring nghal. A chhan chu a sawt chuan’ dawn loh vang a ni. A ziah chu a ziak tawh a ni mai a, rilru so phulha thutlukna siam mai mai leh sut leh mai mai chi mihring a ni lo. Thu zuk leh hni hne chi a nih loh avang takin an party ZPM-in an zawrh ‘kalphung thar’ thupui laimu CM leh party president nih kawp phal loh tih ṭhiat a, party president atana CM ruat a ni leh, a ruattu leh puangtu atana an party chhunga party khalh ngil tura din VUC an hmang leh zel phei kha chu a chekin a ngeih lo tih a chiang reng mai.
Kum 1999-a MNF sorkar ding tharin CM, minister/minister of state, speaker/deputy speaker leh MLA-te hlawh sang taka a tihpun rual khan MLA pension pawh nasa takin a tipung a. MLA hlui Pu Bualhranga chuan mipui sum kha ti tak mai a an ren lo kha a duhlo tih lantirin pension pung kha a la duh ta lova. Tunah chuan a lak ve tak loh hi cheng vaibelchhe tel fe a ni tawh ngei ang. Aizawl Dinthar venga a rama in a sak (tuna National Health Mission-in an luah mek) hi Congress sorkar hmasa leh a hnu a MNF sorkarin Health & Family Welfare department ram atan leisak turin an dawr a. A man zat a chhiar aia sang daiha leitir a a bang chu insem turin a dawrtute’n an dawr a. Mahse, eirukna inzep tur kha a duh lo a, tun thlengin a la hralh ta lo.
Kum 1996-97 chho a CM Pu Lal Thanhawla eiru a puh a nih chungchanga Supreme Court-a Rev. Zairema nena public interest litigation (PIL) an thehluh khan Pu Hawla khan an party mite hma-ah Pu Bualhranga te chhungkua a lo buaipui nasat tawhzia a sawi chhuak a. Hei hi keimah ngei-in ka zawt chiang a. “Pu Hawla hi chu kan lei pathian hmuh theih a lawm. Kan fapa phai lama awm a talbuai lai-in nasa takin min buaipui a, a chungah kan chhungkua kan lawm em em a ni,” tiin min hrilh a. PIL chungchang erawh chu Mizorama eirukna nasa lutuk an do vang a nih thu a sawi zui. Pu Bualhranga ang mi tak tak, ram tana ngaihdan (principle) nghet tak nei, a dik chu dik, dik lo chu dik lo ti tawl mai hi kan mamawh belh ngawt mai.