POLICY THLAK

Mizo zinga fiamthu thiam ber zing ami Pu Laltuvela hian tunhma khan Mizote’n langsár taka an do ‘zu’ hi tih bo dan tur awlsam ber nia a hriat chu, a hming thlâk mai a nih thu a sawi tawh thin a. Pu Tuvela sawi dan chuan ‘zu’ hi a hming thlâkin ‘thlangrâ’ ti ta mai ila, zu chu a bo hmâ ber dawn nia a ngaih thu a sawi a ni. Hei hi an hria emawni, kan ram hruaitute hian hmasawnna hnà thawh tak tak aiin sorkar hmasa thil lo tih tawh a a hming an vuah thlâk hi an sorkar leh party tân a awlsam phian ni a hria-in an uar viau mai a. 

MNF sorkar hmasa-in an din, New Capital Complex a tih chu a hnu a Congress sorkar lo ding chuan New Secretariat Complex tiin a thlâk a, a hmunhma leh a nihna a dang chuang lova, a hming thlâk avangin hmasawn phahna engmah a awm hek lo. MNF an lo sorkar leh a Chief Minister Pu Zoramthanga chuan a hming thlâk lehin a belh hret a - Mizoram New Capital Complex (MINECO) tiin vuah a ni ta a ni. Congress-in an din Mizoram Institute of Medical Education and Research (MIMER) tia a vuah kha, MNF sorkar lo dingin Zoram Medical College (ZMC) tiin a rawn thlâk ve leh a, hming thlâk avanga he college hian a than duan phahna kan hmu miah lova, a than a thut phah hlau tâwk an awm zâwk a ni. 

Mizoram sorkar kan hrawn tawhte hi hnathawh lamah hian an ropui vak lova, mi state nena khaikhin phei chuan Chhurbura chengkek lo tur inchan a awl hle. A hnam ang pawha keini aia hniam zâwk a kan ngaih ‘bak thak’ te kan tih mai mai Meghalaya a PWD hnathawkte’n kawngpui zau, mâm zur mai leh tlo tak mai an siam theih lai a, kan National Highway meuh pawh a chhe lutuk han hmuh hian thinrim a kaitho thin. Hmarchhak state a hnufual ber thin Sikkim pawhin nasa takin min lehpêl tawh a nih hi. Chuti chung chuan hmasawnna hnathawh lama intlânsiak aiin hmingthlâk lam hi kan ngai pawimawh emaw tih mai tur a ni fo. 

Hming thlâk mai ai a pawi hi a la awm a, chu chu kan sorkar hrawn tawhte hian an ching fu leh nghâl. Chu chu sorkar hmasa-in a thil lo kalpui thin, a that lohna an hriat vâng ni hauh lova a policy hial an thlâk tawp mai thin hi a ni a. Chumi bâkah chuan sorkar hmasa thiltih, hna kal mêk emaw, hna tan mai tur emaw chhunzawm duh lohva hluihlâwn hi a ni. Hei hian hmasâwnna lam a hawi hlawl lova, rilru tè, thinlung chenbeh leh hnuaihnung tak aṭanga lo chhuak leh itsikna tenawm tak pai tel a ni. Rilru lian leh zau tak pu a, Mizo hnam hmasawnna chiah en zâwn tân chuan a tih a tih sa loh a ni a, chutianga mipui tâna inpete thinlungah chuan itsikna tenau hian hmun a chang thei lovang. 
Entirna chiang taka kan la hriat theih chu hei hi a ni. Pu Zoramthanga kaihhruai MNF sorkar hnuhnung zawkah khan Agriculture leh Horticulture chang kawptu Pu H. Rammawi khan damdawi ilo leh a kaihhnawih aṭanga siam chhuah, leitha aia hnim tawih leh ran-êk aṭanga leitha siam (manure/ organic fertiliser) hman uar zawk a nihna turin ‘The Mizoram Organic Farming Act, 2004’ chu Assembly-ah a pulut a. He dân siam tura duan hi July ni 12, 2004 khan Assembly-in a pawm ta a nih kha. 

He dânah chuan Mizoram a bial thlan bika huan leh lo-te chu chemical fertiliser tel miah lova enkawl tur a ni dawn a, chutianga taka enkawl a ni tih finfiahna leh nemnghehna (certification) pek dan duan ang thlapa kalpui a nih chuan, India ram chauh ni lo khawvel ram hrang hrangah hetianga enkawl buh leh bâl leh thlaite chu man mán zawka hralh theih a ni dawn niin dânah hian ziah lan a ni a. Hnim tawih leh ran-ék leitha (organic manure/ fertiliser) hmanga buh leh bâl leh thlai chin a ni ngei tih finfiah a pawmsak a nih theihna tura endik dân turah chuan, National Organic Programme for Organic Production hnuaia Accreditation Regulations, 2001 chu hman a ni ang tih a ni. 
Chutianga kalphung (policy) tha tak nia ngaih sorkarin a kalpui chu kum 2008 a Congress sorkar thar lo ding a Agriculture Minister Pu H. Liansailova khân tha a tih loh thu Assembly house chhungah ngei a sawi ta nghek mai a. A sawi dan tlângpui-ah chuan ‘chemical fertiliser’ hman loh chuan buh/bâl leh thlai chin a hlâwk lova, ‘organic manure’ hmang ringawt hi chuan Mizoram hian eng ruai kan ang dawn lo ni a a hriat thu a sawi a ni ber mai. Khatiang vêl kha kan kal dàn a ni a, kan (sorkar hi) thultho êm êm a, an thu leh uibengah hlinna tur a awm lova, sorkar dintu a zirin thil a inthlâk sek mai zawng a nih hi. Sorkarna chelhtu political party chu engpawh lo ni ta sela, thil tha chu bawhzui a, a tha lo chu hlamchhiah a, a vâr chu a vâr, a dum chu a dum tih mai àwm a nih laiin kan ti hlei thei lo a ni ber mai. 

Kum 2013 khan Congress party bawkin sorkar an siam nawn a. Chu sorkar thara Agriculture Minister Pu R. Lalzirliana chuan an sorkar hmasa thil kalpui dân ang ni lovin, a hma a MNF sorkar kalphung ang zâwka thil kalpuiin organic lam a rawn uar ve leh ta a. An sorkar tawp dawn lamah phei kha chuan organic farming hi an sawi uar tawh hle a ni. Heti vel mai mai hi kan ni! Dik tak chuan chemical fertiliser hi mi rama an hman dân ngaihtuah chuan hmang lo ang tluk kan la ni a, tlangram lo neih kan kalpui danah phei hi chuan, hmang miah lo hi a tam daih zawk an ni. Awlsam taka ‘Organic State’ ni mai thei hian helam kan hawi hi a hun hle. 
Chutiang a nih lai chuan a pawi ber zawk thin chu sorkar hmasa thiltih that chhunzawm duh lova thil thar kan rek leh thin hian kuthnathawktute hi kan politics football-ah hmangin kan pêt kual mai mai tih a lantir a. Kalphung awmze nei leh kuthnathawktute dinchhuahna tak tak tur ruahmanna siam mang si lo, a hralhna (market) lam leh a sáwngbàwlna (processing industry) lam pawh ruahmanna nei si lova, politician-te’n chin tur an hrilh hnem ta lutuk ringawt pawh hi a pawi hle a ni. 

Sorkar a lo ding a, kuthnathawktute hnenah buh leh bál leh thlai chin tur hrilhin, an hmasâwnna tur ni áwm tak ruahmanna (inthlan hma a an tawktarh kha) an han kalpui ve bawk a, a hlawhtling ngai lem lo tih kan hre vek. Sorkar a inthlâk a, inthlan hma a an tlin theihna tura an intiamna chu an han kalpui leh a, beidawnna khurah bawk hnathawkte an lut leh thin. Dik tak chuan NLUP kalpui a nih lai khan, sum tam ber chu sorkar hnathawkte lirthei leisakna atan te, a thei deuh sum ruh nghek theihna atan te a kal a. Tuna SEDP pawh hi a board lama nihna leh a behbâwmah a kal leh nasa hle dawn niin a lang. Hetiang chho reng hi kan ni. 

Kan ram hruaitute hian an tum ber hi chu, inthlanna a tlin a thuneihna chan hi a ni ber a. Mipui tih changkanna, intodelh leh hausaktir a ram hmasawnna thlen ai chuan, anmahni an intodelh a, an hausak a, an chhungkhat lainate an vur chuan an duh táwk der emaw tih tur an ni hlawm. Chu mai nilovin, sorkar hmasa-in a tih a nih hrim hrim chuan thai chhiat a, thlâk zêl kha an duh niin thenkhat chêt danah hi chuan a lang a. “....damlai lung ka phun lovang” tihte chu kan ram hruaitute’n an hma a hruaitute chungchâng an sawi duh dan a ni miau mai. Kalphung tha lo hi chu thlâk tur a ni teh meuh mai a, mahse, midang tih a nih hrim hrim vânga thlâk duhna thinlung hi chu rilru zim leh tevé thawmhnaw dik tak a ni. 

A thuhrimin ruahmanna siam a, thil kalpui dan tur (policy) kan duan reng rengin, uluk takin kan ngaihtuah ang a, a that leh that lohna pawh fimkhur takin kan buk tur a ni a. Ram leh mipui dinchhuah theihna leh tlákchhiat theihna a nih avangin sorkarna chan theihna atan ringawta sawi tlawr thiam hi ram hlui zia a ni tih i hria ang u. Kan ram zimte, mihring nuai sawm awrh chénna tihmasawn thei lo leh a mipuite changkànna thlen thei lo hruaitu inti kan ngah lutuk hi a pawi tawh takzet a. Ram hmangaihtu diktak hi kan mamawh takzet tawh a ni.