MIPUI LEH MUHCS

Mizoram sorkarin kumtina sum hman tur a ruahman (annual budget) hi mipui sum (public money) a ni a, he pawisa hman a nih dan hi keini ang mipui rorelna (democracy) ramah chuan mipui-in hriat theihna chanvo kan nei a. a bik takin mitin tana kan sorkarin hriselna leh damlo enkawl kawnga ruahmanna a siam, a hming pawh sap ṭawnga mawi taka phuah – Mizoram Universal Health Care Scheme (MUHCS) a tih phei hi chu budget sum ruahman bakah sorkar hnathawk, pension tawh leh mipui mimirin kan thawhchhuah ngei aṭanga kan pawisa thawhkhawma kalpui a nih avangin sum hman dan hi kan chik a ṭul zual.

Hei hi kan hriat chian a ngai hle. Kan sum thawhchhuah hmanga kan damloh thulha inenkawlna atana pawisa kan pek lawk hi sapṭawnga ‘medical insurance’ kan tih dik tak a ni a, sawi dan dang a awm lo. Sorkar hnathawkin an thlatin hlawh aṭanga MUHCS atana an thawh kawngah duhthlanna pek an ni lo tih chu Mizoram sorkar hnuai a hnathawk pawl intelkhawm - Federation of Mizoram Government Employees & Workers (FMGEW) thuchhuah lo siam tawh aṭangin a chiang a. Pension tawhte pawh chu ti tho chu an ni. Chiang taka sawi chuan sorkarin tihluihna hmangin a ‘barhlui’ tih loh rual a ni lo.

Kan sorkar hian MUHCS hi hming mawi leh ngainatawm tak mai ‘Mipui Healthcare’ an vuah a. A taka an kalpui danah erawh chuan ‘mipui’ tih hi a hming mai a ni tih leh thup leh puanhnuai thil a tam dan chu mi ṭhahnemngaite’n Right to Information Act, 2005 tlawhchhana zawhna an zawh an chhan duh loh danah khan a lang chiang hle a. Zawhna zawttu J. Malsawmzuala Vanchhawng kha Mizoram State Health Care Society (MSHCS) a RTI zawhna chhangtu tur (SPIO) khan a zawhna a chhang duh lova. A zualkona tur hmasa MSHCS a first appellate authority (FAA) khan a ziahluhsak duh hauh lo bawk a nih kha.

Kha mi avang khan zawhna zawttu kha a zawhna chhan a nih ngei theihna atana a tih theih awm chhun Mizoram Information Commission (MIC)-ah a zualko ta a. MIC hotu ber Chief Information Commissioner (CIC) Pu John Neihlaia chuan MSHCS chu RTI Act hmanga zawhna chhang turin a hriattir a. Chhan duh loh chu sawi loh, Synod Hospital Durtlang nena MUHCS hnuaia an inremna thup a nih zui zel theih na’n sorkar chuan MSHCS kaltlangin CIC thutlukna hi Gauhati High Court-ah writ petition (WP) hmangin a khinglet ta a. State sorkarin ama din ngei Information Commission a khin hi India rama a vawi khat thlenna ni-in an sawi.

Mahse, Gauhati High Court chuan MUHCS hi mipui sum (public money) hmanga kalpui a nih avangin langtlang (transparent) taka kalpui tur a nih thu chiang takin thutlukna a siam ta a. A kimchang sawi a ngai hranpa lova. He thutlukna avang hian Mizoram sorkar/MSHCS chuan koh luihna ri an hre ta miau mai a. Puanhnuai thil chu puanchhuah ngei ngei a lo ngai ta a.High Court thutlukna tlawhchhan hian MIC chuan Synod Hospital, Durtlang leh MSCHS chu inpuang turin a ti ta a. Chu chuan nghawng namen lo a nei ta a nih hi.

RTI Act-in a phut ang ngei a engkim thup leh puanhnuai awm lova lang tlang veka kalpui tura High Court leh CIC zahawm takin thupek an chhuah tak hi mipui zawng zawng tana hnehna a ni a. He thutlukna hian Mizoramah mipui mimir tan zalenna leh thawvenna a thlen ngei a beisei-awm ta a. A bik takin Aizawl khawpui a private hospital ṭha, damlo nat dan enna khawl (diagnostic equipment), khum nei tam, damlo enkawl (doctor/nursing care) kawnga tiṭha, khum leh engkim mai nei changkangte MUHCS a an intahluh ve theihna kawng lo inhawng ta a lang hi a lawmawm a. Sorkar hian rang taka a bawhzui hi a tih makmawh a ni.

Hun rei fe thuruk tawpkhawka sorkarin a lo vawn, kohhran lian ber enkawl damdawi-in Mizoram Presbyterian Synod Hospital nena an inremna puanhnuai chu koh luihna avangin puan a lo ni ta a. He an puanhnuai thil hi hailan zel tur a la ni a. High Court thuremna tlawhchhan zelin CIC chuan Mizoram chhung leh pawn dawmdawi-in zawng zawng nena Mizoram sorkar (MSHCS)-in a ruk-a-rala inremna a lo siampui pawh October ni 12 ral hma ngei a mipui hriat a puang turin thu a pe ta bawk.

Phai ram mimal enkawl damdawi-in leh Mizoram sorkarin a ruka inremna an lo siam kan hriat theih hma hian Durtlang Synod Hospital nena an inremna leh Mizoram chhung ngei a mimal enkawl hospital-te hnena damlo inenkawlna senso an lo tawktarh hi puan a hun ta. A vai chuan kan tarlang seng dawn lova, hun leh hmun a awm lo. Mizoram sorkarin MSHCS kaltlang a Mizorama private hospital-te hnena ‘rate’ a sihhmuh/hmantir tura a chhawpchhuah hi i lo en teh ang u hmiang -

Private hospital dangte hnena MUHCS hnuai-a nau neih pangngai (normal delivery) senso atan Rs. Rs. 5,000/- an bithliah a. Synod Hospital, Durtlang tan erawh chuan nau neih pangngai a neite senso atan Rs. 20,000/- pek turin an inrem thung. A inthlauhna hi Rs. 15,000/- zet a ni. Nau neih pangngai ni lo leh hlauhthawnawm, a sapṭawng takin ‘high risk vaginal delivery’ an tih mai hi Rs. 12,000 atanga Rs. 13,000/- inkar ni se ti-in private hospital dangte hmin an tum a. Chu tih lai chuan Synod Hospital tan chuan a hranpa-a rate siamin Rs. 30,000/- an bituksak daih thung.

Rate zawng zawng kan tarlang seng lovang a. Hei chauh erawh hi chu i lo en leh teh ang hmiang. Kumin June ni 8 rate (a bik taka inremna a siampui hospital-te tiam lovin) a siam chu ICU ni khat awm man – Rs. 9,600/- (base rate) a ni a, Synod Hospital erawh chu an senso zat ang zat zel (as per actuals) a ni thung a. ‘Package rate’ chauha tih theiha an sawi hi Synod nena an inremna-ah chuan chiang taka bawhchhia-in senso ang ang an pawmsak. Ward pangngai ni khat awm man hi Rs. 3,500/- (based rate) a nih lai-in Synod Hospital tan erawh chuan Rs. 5,000/- a ni. Synod nena an inremna ziah hun hi nikum October ni 28 daih tawh kha a la ni zui. A tir lama private hospital, MUHCS-a inziaklut hmasate tana ward pangngai a ni khat awm man bituk chu Rs. 2,200/- (base rate) chauh a ni.

He tianga ‘Vawkreka fate’ ang zung mai a thil kalpui hi, huapzo sorkar inti-in mitin tana hriselna tur ruahmanna, ‘Mipui Healthcare’ ti a a vuah meuh kalpui dan atan chuan a felhlel takzet a ni. Kan Health Minister duhdana thil kalpuitu MSHCS hian rate hniam thei ang bera Mizoram, a bikin Aizawl khawpui a mimal enkawl hospital-te MUHCS hnuaia hman ṭangkai a tum bik hi thil felhlel tak a ni. He tianga private hospital-te rate tlawm lutuka a dawr lai hian kohhran lian ber pahnih – Presbyterian leh Baptist Kohhran enkawl hospital-te chu rate sang daih zawkin a ruk takmeuhin inremna a siampui thung a. Chu inremna chu RTI Act pawha zawh chhuah theih loh dan tur ngaihtuahin ‘confidentiality clause’ hmangin a hung leh thlap a ni.

An thiltih dan hi mipui pawm theih zawng tur ni a hria-in Mizoram ngei ami private hospital engemawzat thlimin kohhran lian pahnih enkawl hospital-te puanhnuai inremna an ziahpui a. Kohhran mipui thawhlawm a inenkawl kan kohhran hruaitute’n hetiang an lo pawm thei mai pawh hi thil mak a tling MUHCS a inziaklutte hi an kohhran member-te tho an ni bawk si a. ‘Kohhran Thianghlim’ ti hiala kan sawi ṭhin hmel pawh a timawk a ni.

Kan sorkarin inthleihranna/thlei bikna (discrimination) nasa tak hmanga MUHCS a kalpui dan hi thup a tum nasa rual hian kalphung dik anga lantir a tum hle bawk. Phai lam hospital leh MSHCS inremna ziah dan leh an rate kan hriat hunah helam hi kan luhchilh leh a ngai mai thei e. Tuna sawi ngei ngei ngai chu, a hma a kan sawi tawh angin MUHCS hi medical insurance chi khat, sum senga kan zawm (subscribe) a ni a. He ruahmanna hnuaia empanelled hospital-te’n khum an neih loh avanga damlo tam takin hospital a enkawlna an dawn theih loh avanga mipui tawrhna hi a nasa hle. Chutianga harsatna neite atana hospital danga admit-te an senso phuhruk phal leh si lohte hi a dik lo ṭhuai. Sawi sen a ni lo.

Mi tam takin kan hriatpui loh chu private hospital-te hi sumdawng ringawt emaw kan tih lai-in mi sang tel tak meuh hna (employment) siamsak a, mi tam tak eizawnna petu an ni tih hi a ni. MUHCS kalphung dik lo avang leh kan private hospital lian leh ṭhate hi inthleihranna chhe tak avang hian lo tlachhe ta vaih se la chuan anmahni vanga hna hmu tam tak an thlawn ang a, chhungkaw tam tak chaw tlang benthlaksakin an eibel tihbuaksak an ni dawn a ni. Phairam hospital-te rate sang tak hmanga vulh chiam an nih tak tak chuan sum chungchangah he MUHCS kalpuina a mawhphurtute a rinhlelhawm tulh tulh dawn bawk a. Healthcare zir chiang tura Thailand a a lo thlawna sum sen mai ai khan lak thutak a ngai ngei ang.