Guest writer
HC Vanlalruata
INKHUALTELEM
Kan naupan’ laiin kan inkhualtelem thin a, a hming lo chhuah dan hi ka hre chiah lo nà a, naupangin puitling tihdan leh chêtdan an zir hi a ni ber a. Naupang inkhualtelem hi en chianin an inchhungkhur nun a hriat theih hle niin an sawi nghe nghe a, chhungkua a inhau vak vak thin an nih chuan chu chu naupang hian an rawn lan chhuahtir thin a. An nu leh pate hnathawh pawh hriat a awlsam khawp àwm e. Tunlai naupang hi inkhualtelem tir ta ila, doctor fa chuan stethoscope awrhin a thian áwmah chuktuahin a dam leh dam loh a en lem mai thei a ni.
Tun hnu hi chuan ‘inkhualtelem’ tih tawngkam hi puitling tihdan ni àwm lo taka ningnêl taka thilti leh kalphung fel lo leh puitling lo sawi na’n kan hmang ta ber àwm e. Hmânah tawh khan India rama state lian taka thawk thin, All India service pakhat hian a thawhna state sorkar kalphung ngaihtuah chuan, Mizoram sorkar kalphung chu ‘inkhualtelem’ ang chauh nia a ngaih thu a sawi ka hre tawh a, a inhmeh bakah a sawi tum a sawifiah hle-in ka hre ve tlat. Hemi bâkah hian a tak taka tihhlawhtlin tum lova intâwllên vel mai mai sawi na’n pawh kan hmang tawh a. Tih tak takna leh thinlung taka pawm ni lova a phawvuak leh mi hmuh a mawi tur tâwk vêl a nun pawh hi hei hian a sawifiah viau mai thei a ni.
Mizote kan landan leh a taka kan nihna in-ang lo mai ni lova, a inthlaù lutuk hi ‘inkhualtelem’ a nih chiah loh pawhin ‘lemchan nun’ chu a ni hrim hrim. Hman zâna kan thianpa chênna ina thian zahovin zanriah kan kilho tuma hunserh hmangtu khan “Ti tak tak leh thinlung taka Pathian thu awih loh pawhin, a langa Pathian thu-awih anga lan pawhin min vawng a, a tha hrim hrim,” tih ang zawng deuhvin a sawi a. Ka pawmpui lo lutuk a, sawi pawh ka sawi zui pui peih lo. A ngaihdan kha ka zah sak a, a ngaihdan min hrilh pawh kha a tha a, mahse, hnam zahawm lo leh lemchang hnam kan nihna a pholang chiang hle-in ka hre thung.
Entirna thenkhat siam ta ila. Tuna kan sorkar thar hian inthlan hma a an intiam angin zu an khap ta a, an khap tur kha an hmanhmawh lutuk a, sorkar ve riang ruang khan Court thu avangin a thu a zuk a tul ta fo mai tih kha kan la hre àwm e. Chutiang khawpa hmanhmawh si chu zu khapna dân siam thar, March thla chawhnu lama Assembly-in a pawm tawh, a taka hmanna tur dan tesêp (rules) chu tun thlengin Assembly dawhkânah pharh a la ni lova. Hrisel lohna avanga damdawi atana nitina zu in ngei ngei ngaite, zu in phalna pekte, ramdangmi leh state páwn aṭanga lo lutte, a bika phalna pek theihna dân turte bakah thil pawimawh tam tak a taka kalpui ngai, kalpui theih si loh a hring nasa hle.
Chumai a la ni lo. Tunhma ang khân Champhai leh Hnahlan leh a chhehvél khaw mite grape tui sawr aṭanga siamchhuah tawh khi hralh phal a ni dawn em? Phal ni ta sela alcohol awmzât tur phal chin engzât nge ni dawn? He’ngte an chingfel har lutuk hian inkhualtelem sorkar kan hrawn tih a tilang. Zu khapna dân kengkawhtu langsar ber chu Excise and Narcotics department a ni a, he department hi a nihna takah chuan (a hming ang hian) zu leh thil dang dang aṭanga sorkar aiawh leh sorkar sum bâwma chhun tur chhiah khawntu department a ni a, a khaptu berah a tang ta lawi a.
Engpawh nise, hetiang a lo nih tâkah chuan an indaih lohzia hi tlâng hriat a ni chungin hnathawk lakbelh lamah sorkar a tuanfum em em a, zu tam ber lo luhna Kolasib district-a Vairengte Excise Station-ah pawh hnathawk an tlêm bakah an hnathawhna atana pawimawh êm êm pakhat, department dang zawng zawngin an ngah êm êm lirthei tlan thei a lawi pawh an nei lova. Zu lo luhna dang - Bairabi, Kânhmun, Zokhawthar leh Saiphai lamah te pawh awmze nei a hnathawk dah an ni lova, chutih laiin MLP Act, 2019 hman ve lohna Lawngtlai Excise Station hawn erawh chu kan hmanhmawh viau lawi emaw ni.
Chutianga hmanhmawh taka inthlan thutiam tihhlawhtlin na’na phawsawlh ang reng taka thil kalpui a nih lai hian Aizawl khawpui daifema zu tamna hmun Rangvamual leh Phunchawng panna kawngpui-ah chuan nitin hapta tawp lam (Inrinni leh Pathianni) tlai leh zanah lirthei vakvêl a inhnawh tâwt nasa hle thin a. Hei hi zu in tura kal leh zu in zo rawn haw insulpel an tam vang a ni ber tih hi hai rual a ni lo. Kan khawpui ber daifema zu tlan tur heti zât kal hum hum nitin chung si a, zu khap hming kan han pu hi chu zah nachang hriat a tha ngawt mai.
Mizote hi a hnam ang pawha khawvela zu haw ber anga lang pha kan nih a rinawm a. State puma zu an khap chung pawha veng/khaw luh dawna zu leh ruihhlo lakluh leh tih khap vekna hi khawi ramah mah a awm ve lo. Zu khap lai a ‘dry village’ nei ngah ber kan nih a rinawm a, lirthei khalhtu hlunte erawh chuan hetiang khuaah hian leina tur an hre zêl tho tih hi mit ngeiin ka hmu fo. Heti khawpa zu khap kan uar chen chiah hian zu in hi kan uar tih kan pawm ngam loh vang mai mai a ni. Laldenga’n zu khap duha au au thinte chungchang a sawina-ah ‘Miin mi tha, mifel min ti rawh se,’ an tih vang niin a sawi a, a dik ngawt mai.
Harhna thlen zinna ber ram, a thlen lêm loh lai pawha thlen tir hrâm tuma bei nasa ber hnam kan nih a rinawm (Kelkang a zin chiam ang chi) a. Mi hriat tura mipui zinga tawngtai tam ber leh inkhâwm tam ber páwl, political party inhmuhkháwmna emaw, engemaw lawmna leh tihpui ang chi zawng zawnga hunserh uar ber kan nih a rinawm bawk. Inkháwm uar êm êm hnam, Pathianni-ah phei chuan chhungkaw tam berin mahni in kalh thaka inkhâwm ching kan ni tih hriatna chu thal lai a chhungkaw inkhâwm hlana in kang ral vek sawi tur tam em em hian a tilang àwm e. Thawhláwmah phei chuan India ramah kan filawr hle tih lanna chu, Bible Society of India sum lâkluha Aizawl Auxiliary san falzia aṭang hian a chiang êm êm a ni.
Chutianga pâwn lam landan a Kristian tha êm êm leh nunphungah pawh a lang china fel leh fak tlâk, hnam rinawm, taima, fel, fet, ruihtheih thil do leh haw êm êm, chhungkua leh khawtlângah pawh felfai tak mai ni àwma kan lan lai leh, chutianga lang tura tih takzet, tih takmeuhva tha kan thawh fê tawh hnu hian hetiang hi kan la ni mêk chu a nih hi:- 1. Ruihhlo vanga thalai an thih zawih zawihna state (kum 1984 leh October 11, 2019 inkârah mi 1,572 zet chu ruihhlo vangin an thi - Mizoram Excise & Narcotics department chhinchhiah dan). 2. Fate’n (fanu tiamin) nu leh pa/chhungkua an tihbuai avanga Police kuta hlan tamna ber (kan finfiah lo nà a, India ram hmun dang, ‘ringlomi kan tihte chénna’ a hriat ve lem loh). 3. Mihring nuai 10 vel chauh awmna ni si a nitin a HIV/AIDS vei thar mi 9 zel awmna ni a chhut, mihring tam zawnga chhuta India rama HIV hrik kai thar tam berna leh 4. Mithiamte’n zuk leh hmuam uar leh khawih tam lutuk avanga cancer chi hrang hrang vei tam berna (India ram mai ni lova, khawvel pum huap pawha a tam ber nihna hauhtu chu Mizoram leh Mizote hi kan ni).
Hetianga kan awm chhan hi chhui chiang ila, nun lem, pâwnlam nun chauh ngai pawimawh a, thlànpal hnawih vâr ang chauh kan nih vang a ni ber. HIV/AIDS chungchâng bik hi han luhchilh ila. HIV hrik pai zinga za zela 67.21 chu mipat/hmeichhiat hman aṭanga kaichhawng an ni a. A hlauhawmna chhan ber chu mi awmtha duh lo kan tihte ni lovin, khawtlangah pawh mi pangngai leh zahawm takte zinga kai an tam zawk tlat hi a ni (MSACS hotute sawi dan). Hei hian kan dinhmun chu darthlalang fiah takah a târlang ta a nih hi. Páwn lam nuna tha anga lang si, a taka tawp ru tak si kan nihna hian kan nunphung a khawih bakah kan khawtlâng a ei chhia a, a taka hrisel lohna leh thih zawih zawih kan hmabâk mék a ni. Kan dinhmun diktak chu - Mizorama chéng zawng zawng zinga za zela 2.04 chu HIV hrik pai an ni a, India ram pumah chuan za zela 0.2 chauh a ni.
Kan dinhmun dik tak chu hei hi a ni a. Kan zai a kan hlim lam mup mup lai hian kan thalaite ruihhlo vangin an thi zawih zawih a, HIV/AIDS-in min luhchilhin a hlawpa thi chiam thei dinhmunah kan ding mêk a. Zuk leh hmuam kan uar luat avanga cancer leh a kaihhnawih natna dang vanga thi kan tam em em bawk. Kan sorkarin tihtur a nei a, kohhran hruaitute pawhin pulpit-a thu tha tak tak sawi piahlama a tak a he kan natna hi an luhchilh a tul ta. Kan inkhualtelem rei tawhin lemchan hna kan thawk kumhlun tawh a, chu chuan he natna kan vei mêk tihdam hnathawh hi a ti khirh hle mai. Damdawi tle ring riang ei a dam thei mai a ni tawh lova, a zai a zai (surgery) kan mamawh tawh a ni.