HLAWH PUNG

MLA, Speaker, Deputy Speaker, Minis­ter, Opposition Leader, Minister of state, Go­vernment Chief Whip leh Deputy Government Chief Whip te hlawh tihpunna tur bill 4 chu Ningani khan Assembly in a pawm a. He’ng dân siamthat rawtna ‘bill’ pali - The Mizoram Salaries, Allowances and Pension of Member of the Legislative Assembly (Amendment) Bill, 2019, The Mizoram Salaries, Allowances of Minister (Amendment) Bill, 2019, The Mizoram Salaries, Allowances of Speaker and Deputy Speaker (Amendment) Bill, 2019, The Mizoram Salaries, Allowances of Government Chief Whip and the Deputy Government Chief Whip (Amendment) Bill, 2019 te hi Parliamentary Affairs Minister Pu T J Lalnuntluanga’n a pu lut a, a put luh ang hian tih danglam lohva pawm a ni. 

MLA hlawh leh a behbâwm hi tuna thlatin a an lak lai Rs 65,000/- atangin Rs 1,50,000/-ah tihpun a ni a, a punna hi 130.77% a ni. Mizoram MLA-te thlakhat hlawh leh a behbawm hi kum 1981 khan Rs 3,500 niin 1991 khan Rs 8,000-ah tipungin, a punna hi 128.57% a ni a. Kum 1999 khan Rs 26,500/- a tipung chho lehin a punna hi 231.25% a ni a, kum 2011 khan pun lehin Rs 65,000/- ah tihpun chhoh a ni a, a punna hi 145.28% a ni a. Tuna Rs 1,50,000/- a tihpun a nih hian an hlawh lâk mék lai aia a punna chu 130.77% a ni. 

A hlawh ngawr ngawr (salary) pun dan chu hetiang hi a ni. Kum 1972-a UT-a Mizoram hlankai a nih a, mahni sorkar leh Assembly kan neih ve (Union Home Ministry sumbâwm zen mah ni ila) atang khan kum 1981 khan thlakhata MLA hlawh chu Rs 1,000 a tihpun a ni a. Kum 1991 khan Rs 1,500/-a tihpun a ni a, a punna hi 50% a ni. Chu chu kum 1999 khan tihpun leh niin Rs 10,000 a tihpun a ni a, a punna hi 566% a ni a, kum 2011 khan Rs 40,000/-ah tipungin a punna chu 300% a ni a, kumin a Rs 80,000/- a  tihpun a nih hian a punna hi 100% a ni. (Tuna kan sawi hi hlawh leh a behbàwm (pays and perks/salary and allowances) ni lovin hlawh ngawr ngawr a ni.) 

Hlawh tihpunna atana bill putluh ang chuan Chief Minister leh a dang zawng MLA te tiama an thlatin hlawh (monthly salary) hi Rs 80,000/- veka hrût rual a ni a. Hlawh a inzah vek laiin a behbàwm a in ang lova. Thibeh (nihna nei) te’n sumptuary allowance, family allowance, entertainment allowance leh residence allowance te an nei a. MLA fâng erawh chuan constituency allowance leh contingency allowance neiin, sumptuary allowance leh entertainment allowance an nei ve lo thung a. Chief Minister, Speaker, Minister, Deputy Speaker, Minister of State leh Deputy Government Chief Whip te hlawh hi in ang vek mahse, allowance a inzât loh avangin an hlawh leh a behbàwm hi a insan hleih ta a ni. 

Tuna dân siamthat an pawm tak ang chuan, Chief Minister-in thla khatah Rs1,84,000/-, leh Speaker-in Rs 1,73,000/- hlawhin Minister leh Opposition Leader-in Rs 1,68,000/- an hlawh ang. Minister of State leh Deputy Government Chief Whip in Rs 1,57,000/- an hlawh anga. MLA te chuan thlatin Rs 1,50,000/- an hlawh thung dawn a ni. Hetianga ram hruaitute hlawh leh a behbàwm tihpun a lo nih takah hian, hlawh ringawtah hian thlatinin kan ram hruaitu mi 40-te hlawh ngawr ngawrah, Rs 32,00,000/- a kal ziah dawn a, kumkhatah chuan Rs 3,84,00,000/- sèn a ni dawn a. Hlawh bâkah a behbàwm zawng zawng nen phei chuan thlakhatah Rs 1,16,07,000/- hman a ni anga, kumkhat phei chuan Rs 13,92,84,000/- (cheng vaibelchhe 13 leh nuai 93) sen a ni dawn a ni. Hei bâkah hian a thlawna tui an dawn theih zat te, electric eng chhit theih zat leh telephone bill sorkarin mipui sum atanga a pek theih zat te bithliah a ni bawk. 

MLA-te hi state chhûnga an zinin, nitin Daily Allowance Rs 1,000/- la thin kha a lêt, Rs 2,000/-ah tihpun a ni a. MLA term khat tlingte pension chu thlatin Rs 25,000/- atangin Rs 40,000/-ah tihpun a ni a. An tling nawn a nih chuan term khat zelah thlatin Rs 5,000 in a pung anga, mahse, thlakhata pension hlawh an lâk theih hian Rs 70,000/-a pêl tur a ni lo tih a ni a. MLA hlui a lo thihin a rokhawmtu-in pension a lâk thin zahve a la ang tih a ni a. Insakna tur pawisa an pûk theih pawh Assembly term khata chêng nuai 10 ni thin chu cheng nuai 20-ah tihpun a ni a. MLA tang lai an thih a ralna (death gratuity) pawh cheng nuai 10 atangin cheng nuai 15 a tihpun a ni bawk a ni. 

Hei bâkah hian an chênna in cheina tur atan Assembly term intan kumah kumkhatah Rs 2,00,000 pek an ni ang a, a kum leh atang chuan kumtin Rs 50,000/- zêl pek chhoh tur a ni ang. Mahse, hei hi chu tun term (Assembly vawi 8-na)-ah chuan hman loh tura tih a ni a, Assembly  term thar (vawi 9-na) atanga hman tan tura dah a ni. Minister leh thibeh dangte hi sorkar-in an chênna tura a sak (official bungalow) a cheng lova, anmahni in emaw man chawi a mi in an luah hawh emaw chuan, a cheina atân hian ruahmanna a awm a, a cheina senso hi a tlêm chhe viau lo a ni mai thei e - Aizawla in leh lo nei chuan sorkar in aiin anmahni chênna ina khawsak an thlang tlangpui niin an sawi. 
He dan siamtha tura rawtna, kan ram hruaitu, dinhmun hrang hrang chelhtute hlawh leh a behbàwm tihsànna tur hi rorêllai MNF MLA te leh eptu Congress MLA 5-te chuan an thlâwp a, Independent MLA 7-te (ZPM Legislature Party mi ni thin, Speaker-in an legislature party a thiah sak tak avanga Independent MLA tia sawi ngai ta te) erawh chuan a duh lo lamah vote an pe a. Independent MLA tangho zingah hian an hotupa, Pu Lalduhoma leh Pu Lalchhuanthanga te’n thu an sawi ve a. Pu Lalduhoma chuan an hlawh hi ennawn a hun ve tawha a hriat thu leh MLA-te hautakzia chu anmahni belchiangtu apiangin an hrechiang niin a sawi a. Chuti chung chuan he hlawh tihpun rawtna hi inthlan hma a candidate atâna thlan an nih hlim a an thu thu a awm tura thutiam (tawngkâ leh ziak) a an intiamna Val Upa Council-in thlawp lova, a dodal zawnga vote pe tura an tih miau avangin chutiang chuan an tih a tul ta niin a sawi a ni. 

MNF leh Congress MLA-te thusawi kan ziak kim sêng lovang. A tlângpui-ah chuan tunhma lam ai chuan kan aiawha kan thlante hi an hlawh tihpun chungchangah (a langah tal) an inthlahrung ta hret chuan a lang. Chuti chung chuan mipuiin an chim nasat avangte, ruang leh damlo phurh, sênso hautakzia-te damlo enkawlna leh damdawi man atana an insênso nasatziate an sawi thiam hle a. Rorêllai member pakhat phei chuan, MLA a nih hnu-ah an tlaran sawt niin a sawi. Kum 2023 Assembly  inthlanpui-ah khian ding tawh lo turin ti ta ila, a vui hmuipû nasa ber ber tur chu tuna MLA tanglaite hi an nih erawh chu a rinawm! 

Thusawitu thenkhat khan India ram pum ngaihtuahin Mizoram MLA hlawh chu a laihâwl vel niin an sawi a. A dik hmel viau. Mahse, state-te hi an inhausak hleihin, an ram leilung hausakna an inhmanthiam hleih hle. India hmarchhak state 8 zingah chuan Mizoram chu kan sâng filawr ta hle mai -
Arunachal Pradesh     Rs. 25,000
Assam     Rs. 60,000
Manipur     Rs. 1,12,500
Meghalaya     Rs. 27,750
Mizoram     Rs 1,50,000
Nagaland     Rs. 35,000
Sikkim     Rs. 52,000
Tripura     Rs. 25,890 

Kan aiawha kan thlante hlawh punna dân siam a nih chungchangah hian, PRISM chuan hetiang hian thuchhuah an siam a. - “Mizoram Legislative Assembly Thlasik thutkhâwm, ni 21 Nov 2019-a zawh takah kan aiawh a thlan te'n, anmahni hlawh tipung tura Bill an putluh chu lungrual takin an pass a. An hlawh thar tur punna hi za zela 130.77 lawih a ni a. Kan ram sum dinhmun enin keini PRISM Party chuan a hun lo kan tiin mahni hlawh tipung tur a thukhâwm te'n an rawngbawl sak turte mawh chunga bial mipuiin harsatna hrang hrang kan thlen avanga hreh tak chunga tihsàn a ngaih thu an sawi phei chu, a zahthlak kan tiin mipui rawngbâwl tura engkim huam te'n an hamthatna tura mipuite min mawh hi kan dem tak zet a ni. 

“MLA te hlawh leh hamthatna hi 2010 ah siam that a ni a. Kum 2013 inthlan dawna Candidate-te affidavit atanga a landanin 2008 aia an hausakna a lêt sarih chuang te'n a pung a. Khatih laia Minister zinga neih rosum pung tlem ber, Pu Zodintluanga hausakna pawh kum 5 chhungin nuai 71 zetin a pung hman a ni. Kum 2018 inthlan kan hmachhawn leh a. Candidate 116 zet multimillionaire/ crorepati awmin, heng zinga 36 te chu thlan tlin niin, tuna kan MLA nilai mék te hi an ni a. Term hmasa crorepati 30 kha 36 ah a pung a, za zela 90 te hi India rama hausa tehna, crorepati an tih te zinga mi an ni tihna ani. An hausakna chawhrualin Vbc 5 vel nei theuh angin Association for Democratic Reform chuan a tarlang a. MLA nilaite zinga hausa ber Pu Robert Romawia Royte hausakna chu Vbc 44 a nih laiin, House chhûnga MLA nih hautakzia ding meuha a sawi kha a rawngbâwl tumna a hai niin kan ngai. 

“Hei bakah hian 2013 a MLA, 2018 a thlan nawnte hausakna chawhrualin Vbc 2.66 kha Vbc 3.78 ah a kaisâng a. MLA thlan nawn te hausakna punbelhna chawhrual hian Vbc 1.12 theuh ang a ni. Kan aiawh a kan thlan te hausakna a pung tual tual a, kan ram siamtha tur hian sum nei ngah lo chu, tlin chu sawi loh candidate chan pawh a theihloh ang hial a ngaihna mipuiah a awm mek a. Chung mi hausa, kan rawngbâwl tura kan thlan te'n ram hmasâwnna aia mahni hmasâwnna ngaihtuah a hlawhpunna tur an pass duh hi keini PRISM Party chuan kan dem takzet a. 2018 a kan manifesto No 3(A) na angin Minister/ MLA te hlawh leh hamthatna kan ti tlèm ang tia kan intiamna kha kan dinna a la ni reng tih Zoram mipuite kan hriattir a ni.” 

Kan MLA-te hlawh pun a nih tâk chungchangah hian a khawilam zâwng pawhin tam tak sawi tur a awm ang. Mahse, an hlawh punna chhan a mipui an puh a, an bial mite tanchhan a an hmang hi a dik lo. An bial chhunga mi damlo an kan a, mitthi an ràl a, ruang an thawn a, hmunpui lamah damlo an thawn tih hi a dik. Hei hi mipuiin an nawr hmasak vang ni lovin, an tlin theihna (vote an hmuh theihna) atan a anmahni tih vek a ni a, hun a lo rei a, mipui zingah, a ve tur reng emaw ti an awm a nih pawhin MLA leh MLA candidate te thiamloh a ni. An tlin leh theihna tura an beihna sénso atana mipui sum (public money) an duh tam ta viau hi thil dik a ni ngai lovang. MLA term khata an hausakna pun dan en hian mipui lamin kan ei hek viau lo tih a lang bawk. Ram hruaitute hlawh bituk a nih dawn hian a behchhanah chuan ram mipui, mimîr sum dinhmun leh sorkar sum dinhmun hi hman ni sela a dik ber ang. Comment thui lovin PRISM thuchhuah khi i ring mai teh ang. 

Hmana MLA-te hlawh tihpun a nih dawn khan, Brig. T. Sailo (fam) kha House-ah a awm duh lova, mahse a pung kha a lak duh loh zui tâk thàwm kan hre hranpà lo. Pu Bualhrânga erawh chuan, kum 1999-a MLA hlawh thar leh pension kha a tam lutukin a hria a, mipui phurrit nia a hriat tlat avangin, a punna kha a la duh ta lova, kum 20 hnu-ah hi chuan a pawisa lâk tâk loh tlingkhawm hi a tam thamin a itawm tham tawh khawp ang le. ZPM uapna hnuaia thlantlin Independent MLA 7-te hian an pawl Val Upa Council thu angin hlawh pung tur duh lo zawngin vote an pe ngei a, a pung hi an la tho dawn nge an la dawn lo tih mipuiin kan lo thlir reng a. An thutlûkna hian kum 2023 inthlanpui-ah kori a tu nge tu lo kan en bawk ang chu. 

MNF sorkar hian inthlan hma a a intiamna pui ber (flagship program) a taka a kalpui hma-in MLA hlawh tihsan a ngai pawimawh hmasa chu a ni a, mahse, kum 2023 inthlan dawnah chuan mipuiin an theihnghilh hman tawh an beisei a nih hmel e. Engpawhnise, kan MLA-te’n an hlawh pun a ngaih chhan bera mipui an puh leh Minister/ MLA nih chu retheih zawkna ang hial a an sawi kha kan lo ngaithla a. Kum 4 a kal leh ang a an party nomination committee theuh an han thukhawm leh ang a, tuna kan MLA tang laite hi, “Khai le, i hahin in hek tawh bawk a, tun tum inthlan chu midangin chhâwk ve tawh che rawh se,” han ti se an lawm viau-in kan ring em? MLA leh MP-in pension an nei a, politics-ah erawh pension a awm ve si lova, kan ram hruaitu hlun leh upa hovin tunlai tawng taka ‘real last’ an tih zin lutuk avang leh an zuk kham theih loh avang hian thangthar tan an kian thei lo thin kha kan buaipui hle thin kha maw le!