MILIAN NUNPHUNG

Mizo hruaitu hma­sate’n Mizote tana zalenna sang ber (sovereignty/ indepen­dence) an sual dawn hnaih a hnam thinlung kaiharhtu hla phuah zinga lar ber pawl leh tuna sorkarna chelh mektu MNF-te’n ramhnuaia an rammut lai leh tun thlenga an hla chuam “Aw, tuna kan ram dinhmun hi dâwn ve la lung a awi nèm maw,” tih hi kan tuipui rei ta hle mai a. Sialsuk chhul chhuak, Mizo hla phuahtu ropui Laltanpuia’n (June ni 24, 1964-a) a phuah aṭanga kum 55 a liam hnu pawh hian he hla hi kan la sa ta tlauh tlauhva, eng chen tak chu la sa zui ang i maw? Mipui sorkarna (democracy) a kan inrelbawl ve aṭanga kum 70 chuang liam hnu leh keimahni sorkar (Government of Mizoram) hmingpu kan neih aṭang pawha kum 47 tlin (1972-2019) hnu hian hei zawng hi kan la ni. 

Mi thenkhatin India ramin hma a sawn chak theih lohna, a thanmawhbâwk pakhat ni a an sawi chu lal leh mitha (noble/ aristocrat) ho inchhek-arbawmna sapho nunphung (British Raj legacy) hautak lutuk an la chhawm vang niin an sawi. India hi democracy ram lian ber ti a sawi a ni chung hian miliante vulhna leh nawmchen nun, mihausa leh mitha leh retheite inthliarna hi a la nasa em em mai a. Kumpinu-in India ram a awp laia ramawptu (Governor General/ Viceroy) te a nuam leh ropui thei ang bera an khawsak dan ang phung kha mipui thlante pawh hian an la chhawm ta zela ngaihna a awm a. Hei tak hi saptawnga “VIP Culture” kan tih ber hi a ni ta âwm a sin.

Entirna pakhat chauh han siam ta ila. Kumpinu-in India ram a awp laia ramawptute chenna thin chu India ram zalen hnu hian President hian an aiawhin a luah zui a, President-in a luah tak hnu hian he in ropui, Raisina Hill a awm hi Rashtrapati Bhavan (President In) ti a vuah a ni ta a. Chhungkaw pakhatin an luah (tlangval Dr APJ Kalam phei chuan amah chauhva a luah) Rahstrapati Bhavan-ah hian mi an chhawr hnem hle a. Thenkhatin mi 754 an thawk ni a an sawi laiin thenkhat erawh chuan mi 545 an thawk niin an sawi thung a. Engpawhnise, Rashtrapati Bhavan a thawkte thla khat hlawh hi October 2017 khan Rs. 1,34,68,927 zet zu ni a! Hnathawk zingah hian chawchhum 28, lirthei khalhtu 37, huan enkawltu 184 leh in enkawl faitu (cleaner) 57 zet an tel a ni.

Rashtrapati Bhavan hung chhung hi feet nuai hnih bial (acre 330) zeta zau a ni a, khawvela ram hausa ber United States president chenna White House hung chhung (acre 18) ai pawhin nasa taka zau a ni a. Rashtrapati Bhavan inchhungah hian pindan 340 a awm a, tlangval APJ Abdul Kalam kha chu a suitcase pakhat chauh nen kha chuan a thâwl khawp ang le. Hriat ve mai mai a tan - Rashtrapati Bhavan hung chhungah hian englai pawha a phingphisiau zawnga chik tura tuihna siam (fountain) 37, ban mum ding sang pui pui (towering column) 227, kaw (hole) 18 nei golf course bakah squash leh tennis court te, sakawr leh sanghawngsei dahna inte, tuichenna tuikhuah bakah damdawiin chenin a awm a. Thenkhat sawi dan chuan kum 2007 khan President leh hnathawk hlawh tiama Rashtrapati Bhavan enkawlna senso chu cheng vaibelchhe 100 zet a ni a. Hei hian Delhi Police-in venhimna an ruahman senso leh President zin veivahna senso a huam tel lova. April, 2015 a Rashtrapati Bhavan telephone hman man hi Rs 5,06,000 zet zu ni a. 

Rashtrapati Bhavan luahtu India President hi sorkar inrelbawlna a thuneihna tak tak nei lo, a hminga lal tak ni si (nominal, titular head/rubber stamp) a ni a. India Parliament hian thuneihna a nei a, Parliament inthlanpui a MP tling tam bera sorkarna chang pha khawpa awm hotupa ber Prime Minister atana thlan chu ramawptu dik tak leh a sorkar chu thuneihna tak tak neitu a ni. Chuti chung chuan India ram rorelna leh thuneihna lanchhuahtirna (power symbol) a nih miau avâng leh Kumpinu tihdan phunga sorkar nawmchenna leh sum ren map lova inchhek-arbâwm nunphung leh kalphung rochun a nih miau avangin tun dinhmun hi a thleng mêk a ni.

Mizote lalte lal dan kha Kumpinu sorkar anga chuti taka tlaran a ni lova, mahse, kan duh emaw duh lo emaw India ramin min awp tâk avangte, kan politician hmasate thil hmuh leh entawn tur awm chhun chu Kumpinu sorkar inchhek-arbawm dan phung tho kha a nih avangin tun hi kan dinhmun a ni chho ta zêl a. Chu kumpinu sorkar nawmchenna leh a awm rama a chêt hautak dan (colonial legacy) chu India sorkarin chhawmin Mizoram pawhin a entawn ve zel a. Thenkhatah phei chuan kan ram hruaitute leh sorkar hotute hian India sorkar an khum hneh hle a. Sorkar lam chauh pawh ni lovin veng tina VC leh tlawmngai pawl hruaitute pawhin an nihna hi an kawngka luchunga ziahlan loh chuan an khua a sik dawn niin an hria ni awm tak a ni.

He rilru leh thinlung, kan aia sum lalut tlêm zâwk, dinhmun hniam, lehkha thiam lo leh chênbeh zâwkte chunga len’ nuam tih tlatna hi a pawizia kan hrethiam mai lova. Mizote hi vaiho anga chi hniam leh sâng awm ve lo, mitin inchen tlanna khawtlâng (classless society) niin kan inchhâl thin a, tun thleng pawh hian tam tak chuan kan la inchhâl awm a sin. Mahse, a tak takah chuan chutiang chu kan ni hauh tawh lova, milian leh hausa fa ve ve an inneihna leh thuneihna sang fate an inneih bikna, rethei fapa-in mi hausa fanu an rim ngam lohna a rei tawh mai. Hei hi kan hnam khawtlâng dinhmun diktak chu a ni.

Sum leh pai lama kan intlânsiak dân tha lo leh tenawm tak mai ang tho hian khawtlânga midang aia thiltithei bik, sum ngah leh nihna ropui nei bik nih châkna leh chu nihna chu mi zawng zawng hmuha pholan châkna hi kan nei lian em em mai a. Chu kan chapona thinlung chu kan in sakah leh kan inchhung chei dan leh bungrua-a lantir kan châk êm êm a, kan eiruk thup duh chung reng pawhin kan chapopui duh tho hlawm zu nia! Kan kawngka luchunga kan thil târah leh kan car man tozia miin an hriat duhna piahlamah rei lote kan chuan chhung pawha miin kan nihna an hre lovang tih hlauh vanga kan lirthei hmalama kan nihna ziahlanna tar hrâm hrâm ching hnam kan ni. Hei lo liama ‘VIP culture’ hi a awm chuang lo, he khawvel ram zauvah hian!

Han sawi thui ta deuh ila. Kan minister leh official lian engemawzat hi zak map lo leh chhuang zâwk niawm taka an official car hmalama an nihna tarlanna hmachhuan chunga Pathianni-ah biakinah inkhawm thin an ni a. Sorkar dan kalh a ni tih hre ngei tura rinte an ni a, an zak chuang lo satliah lova an chapopui zawk a ni. (Sorkar lirthei hi chu sorkar hnathawhna atan chauhva hman tur a ni). A nihna takah chuan an lirthei hma lama langsâr taka an nihna an târ thin hi an rawngbawlsak mipuite tân tangkaina a awm hauh lo, intihveina leh an nihna miin an hriat loh an hlauhna thinlung chapo aṭanga lo chhuak mai chauh a ni. 

Mihring chapona hrim hrim tireh sak theih ngawt a ni lo. Chapo na na na chu Lalchungnunglura ni awm taka hmai zangthalin khawlaiah an lêng reng ang chu. Mahse, midang chungtlâk zâwnga khawsak chingte hian kan hnam khawtlâng nun hi a tichhe nasa hle a. Inneih chungchângah pawh hmeichhe thenkhatin chapona thinlung leh an hmeichhiatpuite an hnuaichhiah duh avanga bungrua an chhawm tam lutuk hian Hindu ho chin dan tha lo tak mai hmeichhe thuam hautak lutuk (dowry system) ang chi hi a thlen thei tih hriat reng a tul. Chu chin dân tha lo chuan Hindu zingah mo tam tak hâl hlum a hring tih hi kan ngaihtuah a tul hle. 

Mizote’n rual kan el dan hi a dik tawk lo hle a, hnamdang kan entawn a an thawhrimna lam aia an nawmchenna lam entawn kan ching ang deuh hian kawng dik lo min zawhtir thin. Chapona thinlung aṭanga lo chhuak rualelna chuan tihdan tha lo a hring thin a, intodelh tum vanga rualelna erawh chuan hmasawnna a thlen thin tih kan hriat reng a ngai. Mi chungtlâk duhna leh mi chunga lêng anga inlantirna atana milian nunphung ni awm bera kan hriat anga kan nun hian engmah kan pawchhuak hranpa lova, midang tan tangkaina kan nei hranpa lova, miin kan nihna an hre loving tih hlauh vanga nihna pholan uar em emte’n ‘VIP Culture’ an vawn tlatna chhan hi chu chapo vang mai a ni - eng dang vang mah a ni lo.