CAA 2019

Kum 2016 chhova Citizenship Act, 1955 siamtha tura BJP kaih­hruai NDA sorkar a inbuatsaih chhoh lai leh a zir chiang tur Parliamentary committee an din lai khan, hetiang tak hian a nghawng a ná anga, heti tak hian dodaltu an awm ang tih kha sorkarna chelhtute khan an hre pha bik lovang a, rin lawk dan pawh an thiam lovang. Diktak chuan Jammu and Kashmir inhung bikna leh thuneihna sâng bika thuam a nihna, a hranpa a Constitution an neih, India Constitution nung 370-na paih a nih dawn khan nghawng na zawk fé tura ngaiin venhimna lam pawh an inbuatsaih nasa hle a nih kha.

Inthlan hma a an intiamna tihlawhtling a Jammu and Kashmir inhung bikna leh India ram state dangte aia politics a thuneihna leh mahni inrelbâwl theihna (autonomy) sang bik tak an neih chu awlsam te-in sorkar laipui chuan a thiat ta mai a. An sawi ang hè hù leh an lo hlauh lâwk ang chuan buaina a chhuak ta lem lova, tun thlengin tharum thawhna nasa tak a thleng zui lem lo. An intiam ang thovin an sorkar hmasa a an putluh, Lok Sabha a tlang tawh, mahse Rajya Sabha-ah a tlang zo dawn lova an rin avanga an tih hlamzuih tak, Citizenship Amendment Bill chu hmanni khan tha thar a pulutin Parliament in hnih chuan a lo pawm ta a. Kan heti ta luai luai mai thung a nih hi. 

Citizenship Amendment Act, 2019 kan tih tak hi thui taka hrilhfiah a ngai hranpa-in a lang lova, kum 2014 emaw a hma lam emaw a India thenawm ram, Pakistan, Bangladesh leh Afghanistan (Muslim tam ber na ram vek) a sakhaw thila tihduhdahna avanga India rama rawn tlanchhia, Hindu, Kristian leh Buddhist sakhaw biate India khua leh tui nih phalsak an nih theihna tur a ni ber. Hetia han ngaih mai a huatthlala viau pawha lang lo, tam takin an duh lohna an lantir a an dodal ta chiam mai hi chhui chian ngai lai tak chu a ni awm e. A bul berah chuan thil reng reng hi a titu a zir a nih rualin, a tih hunin a zir ve bawk. Hun pangngai a ‘vai’ tih chanchinbu-a ziah a huatthlala vak lo hi Mizo leh hnamdang inchemhár vanglai a ziah a nih chuan India Penal Code (IPC) bung leh chang hmangin a ziaktute an vawm zui zat mai thin zu nia! Chutiang bawkin a titu a pawimawh a, Hindu thuthlung (Hindutva) la vawngtute thiltih a ngaih a nih avangin, Hindu ni ve lo tam tak chu an er ni maiin a lang bawk.

Kum 1947 a India-in zalenna a hmuh hun kha British India kan tih mai (India, Pakistan leh Burma) te sakhaw tlawhchhan a inthendarh (partition) hun nen a innang a. Khatih laia India ram Muslim leh Hindu sakhaw betu mihring awmzat (za zelah) an han chhut a, tuna Muslim tam takzia an han khaikhin hian Hindu sakhaw chawinun leh sawhngheh duhtute thinlung a na vawng vawng a ni tih hi hmanni lawk khan kan IAS officer hlun tak mai, kum 90 dawna upa min hrilh dan a ni. A nih ka ring khawp mai. Hindu pâwl thenkhat leh helaia hnam kohhran inti hruaitute an inzawm a an fate phairam lama a thlâwna lehkha an zu zir leh Mahabharata leh Ramayana lehkhabute Mizo tawnga lehlin pawh Mizoram Kohhran hruaitute’n an enghelh viau lai hian, Hindu tam tak ngaihtuahna hi a hriatthiam ve theih ruau ruau asin. 

Hindu nupa changkang chin chuan fa pakhat an nei tlangpui tawh a, pahnih nei chu an tam viau tawh lo, hei hi sorkar laipui duhdan a nih rualin an chhungkaw dinhmun an chhut thui hle a ni. Muslim erawh chu an danglam nasa. Shariat dân ang chuan mipa-in nupui 4 a nei thei a, a takah erawh chuan a chawm theih phawt chuan a aia tam pawh a nei thei. Hmeichhe pakhat hian a rai aṭanga thla 9 chhungin fa pakhat a nei thei a, pui 4 vulh a fa neih tlem tum bawk si lo an nih avangin an pung chak em em a. Hindu ho tan chuan mit a khanchhuk awm aia tawrhhlelhawm an ni awm asin. Chumi a hnuhmanah India ram thenawma awmte hi an ram ei leh bar dinhmun chhiat vang leh sipai rorelna hnuai a an awm fo avangin tam tak chu India ramah dânkalhin an lut a. A bik takin East Pakistan a nih lai leh tuna Bangladesh a nih hnu pawh hian Assam-ah chuan an lut tam hle tih hi hai rual a ni lo.

Kum 1983-a All Assam Students Union (AASU) hovin an state Assembly  inthlanpui an kawmserh chhan leh khatih lai huna nawrh an huaihawt chhan kha East Pakistan/ Bangladesh aṭanga dânkalh a lo lut tam lutukin a ram leilung fate an chimral mai hlauh vang a ni a. Assam state district tam bera Hindu tam zawkna thinah Muslim an tam zawk ta a, chu chuan an ngaih a ti tha lova, chutih rualin Assam bikah chuan Bengali Hindu pawh an lut tam em em a, Assamese ho tan chuan mutmawh hnarmawh a neih loh theih a ni lo. Hei hi CAA an do nat zual bik chhan pawh ni ngeiin a lang. 

Ka Assamese thian hlun Utpal-a chuan "There is a key difference between anti-CAA protests in Assam/NE and rest of India: The protests across India would not have happened if the Act had also included provision to give citizenship to Muslims from the neighbouring countries. In that, the protest is against a 'non-secular' CAA. In Assam/NE, the protest is against giving citizenship against illegal immigrants from Bangladesh, IRRESPECTIVE OF THEIR RELIGION. So, figure which protest is actually secular," zu ti a. A dik thui khawp mai. Assam tan chuan sakhaw thil ni lovin ramdang mi dân lova inbéngbel tam lutuk khu a vei awm ngawih ngawih a, dânkalh a an state chhunga awmte dodal zawnga an chét thawh pawh a na bik zel a ni.

India ram hmun hrang hrang a CAA an duh loh chhan erawh chu a in ang lo nasa mai. Tamil Nadu a political party lian pahnih - DMK leh AIADMK te chuan khua leh tui a pawm tur zinga Sri Lanka aṭanga lo lut Tamil ho telh an nih ve loh avangin lungawi­lohna an lantir a. West Bengal lamah chuan Didi (Mamata Banerjee) chuan a vote bupui Muslim te a vuipui thung a, chubakah East Pakistan/ Bangladesh aṭanga he state a pêm lutte thlavang hauh hi a hlâwk avangin NRC a dodal bawk a ni. A tlangpuiin India ram hmun dangah chuan Muslim tamna apiangah he dân siamthat duh lohna hi a nasa zel. 

Kan thenawm state dangah chuan Manipur leh Meghalaya-in ILP hmang ve-in an vanneih phah dawn niin a lang a. Assam tih lohvah chuan Tripura-a leilung fate tan he CAA hi a huatthlalaawm hle reng ang a, an dinhmun kan hriat chian avangin a chhan hrilhfiah a ngai lo. An Chief Minister apiang Bengali an nih zel tawh avangin leilung fate chu an beidawng lutuk, lo sapatal ta chiam pawh ni sela an demawm loh. District council awmnaah hman ni ve lo raw sek sek, chimral thei dinhmuna an din dan hi hmakhawsanga ‘Damocles-a ngunhnam’ in a tin reng tih an sawi ang kha a ni ber e. 

Keini Mizoramin kan do dan hi in enlet a tul thung. Mizorama cheng tam ber chuan CAB a nih laia an duh loh chhan chu Mizorama cheng Buddhist Chakma-te khua leh tui a pawm a ni tur kha a ni a. Chubak engmah duh lohna chhan dang sawi rik a awm ngai lo. Hei hi, he bill duan a nih thu buaipui hmasa bertu PRISM-te’n an buaipui tan a, Law Minister Pu Lalsawta an sawipui tan chhoh lai aṭang leh nikum bul lama Lok Sabha inthlan laia campaign au hla-ah pawh a chiang hle a ni. CAB kan induh loh siak tak tak lai, a do nasa nih inchuh vanglai pawh khan, sawi rik ber chu Mizoram chhimlama Autonomous District Council hrang nei Chakma-te tinzâwn vek a ni. NGO Coordination Committee lam leh mi tam ber chuan CAB/ CAA hian Mizoram min huam ve lo se tih kha kan sawi tam ber a ni a, a chhan pawh sorkar laipuiin he dân siamtha tura rawtna hi kaltlangpui ngei a tum tih a lanchian em vang a ni. 
Sorkar laipui chuan Mizoram te ang ILP hmanna state leh tlângram mite rorelna hranpa neihna (scheduled area) chu a huamtir ta lo ngei mai a. Hetah tak hian ‘mah reng reng se’ la ti talh hi kan la awm ta mauh mai a, CAA do chu ram hmangaihna leh mi hawi zau nihna ang reng deuhvah kan hmang ta a ni ber a. Mi thenkhat, vengtu (PSO) neih chu khawtlânga engemaw ni pha (status symbol) anga an inngai hi kan ang viau mai. MZP hi NESO a tel an nih avangin NESO thlâwpa an dodalna tihlan hi an tih mákmawh a ni a, a dang chuan dodal chhan tur kan nei tawh lo. Lawmthu kan sawi kher lo a nih pawhin dodal chiamna chhan tur a awm lo tihna a nih chu. Dodal zui hi chu politics a ni tawh a, kan sawisel phak erawh chu a ni lo nà-in politics a hlâwkna tèl tumna a ni tih bakin sawi ngaihna a awm lo.
 
A bik takin Lok Sabha MP Pu C. Lalrosanga kan han vawm zui chiam mai a, tawngkam feikibâr-a kan han khawh zui hi chu tute tihdan takah emaw ‘a Mizo Kristian’ tih chi loh ngawt mai. MP candidate atana thlanga din tirtu MNF party thu awihin Parliament-ah thu a sawi a, a vote a ni mai a, amah mimal sawt viau nachhan tur a awm lo hrim hrim. Mizorama a lo haw lo khap ve ngawtte phei hi chu, khawi khaw tereuhté hruaitute’n a ‘kan khaw dân in bawhchhia’ an tih ang vel a thu lawilo leh nêp a ni. Mizote politics kan ruihchilhzia leh kum 1946 chho aṭanga politics haitho kan khelh tan ang deuhva nu but mai a chét kan chin kan la sim lohzia lantirna mai a ni bawk. India hmarchhak state a Kristian tamna state NPF (Nagaland) leh NPP (Meghalaya)-te chuan CAA hi an thlawp a, kan thenawm Assam (CAA-in a huam state) a tualto party - AGP MP-te pawhin an thlawp bawk a. Mipuite’n an MP-te an dem huai huai lem lova, an thlalakte hala a zin haw pawndum nena lo hmuah an tih ve awm thawm kan hre lo. 

CAA hi a kalphungah hian sakhaw tihbik nei ang rawngkai a nih avangin dân tha tak a ni lo hrim hrim tih chu kan pawm dan tlangpui a ni a. India dân siam zawng zawng hi a tha vek hek lova, Mizoram Assembly  dân siam thenkhat pawh tha lo fé fé a awm ve tho. CAA hi tumahin dân tha tak a ni e an tih a rinawm lem loh. Mahse, chu dân tha lo chuan min huam ve lova, kan tan chuan a pawi nep ta a. Chuti chung chuan thenkhat chuan he dân siamthat do hi changkanna leh ram hmangaihna lantirna emaw tiin an la do mai mai a ni. Kashmir inhungbikna Constitution bung 370-na paih a nih dawn a, Mizoram inhungbikna bung 371G paih ve tura lo insawithaih, an paih loh tur thu sorkar laipuiin an puan tawh hnu a, ‘nakinah chuan an la paih tho tho ka ring’ titute tho khan CAA hi ‘Mizoram an la huamtir leh thovang’ tiin ngiau ngèr takin âw an chhuah mai mai ni berin a lang.