KAL SUAL-2

Kar hmasa lamah khan Central YMA kal sual dan leh a kal sual chhan bul ber ni a lang chu, ‘nang nang’ ti lova ‘kei kei’ tihna thlarau chang thara hruaitu nih inchuhna tenawm tak a lo awm tak vang a nih thu kan ziak tawh a. Nihna a ni mai tawh lova, CYMA hian sorkar leh sorkar agency-te bakah kohhran aṭang pawhin sum a hailut hnem tawh hle a, chutianga sum tam tak chunga thuneitu nih chu chakawm tham leh enkawl itawm tham a lo tling tawh a. Pâwl lian leh mi ngah a nih avangin sorkar pawhin a tlawn a ni ber mai a, sorkar zarah thuneihna pawh an chelh sâng ta hle mai.

Saphovin ‘Power corrupts, abso­lute power corrupts absolutely’ an lo tih angin, a thuneihna chan leh chelh duhna hian mi hi a hruai sual nasa thei khawp a. Khawvel hmun hrang hranga tharúm thawhna leh, inpâwngnèkna tam ber pawh hi, thuneihna chan tumna leh thuneihna inchuhna aṭanga lo irhchhuak a ni deuh zel a ni. Ram leh ram indona leh chi leh chi inchemhàrna tam ber hi, thuneihna inchuhna leh chungnung zawk nih duhna, mi chunga thuneitu nih chakna avanga thil thleng a ni hlawm.

Mizo hnam leh Mizoram tunlai politics a tharúm thawhna bakah, a chhe thei ang bera inchirhthehna lo chhuah ṭanna pawh hi, political party ding hmasa ber Mizo Union hruaitu hmasa-te’n politics dik a mit keu si lo leh politics haitho an khelh avanga lo inṭan kha a ni kan ti lo thei lovang. Kum 1946 a khawvel politics a Mizote kan lîmik ṭan ve khan, lal lalna hnuaia khati chen awm tawh khawvel hnamdangte’n eng ang politics nge an khelh a, politics chu enge a nih pawh hrechiang lo khan an âr-khawthim-dai a. 

An politics hriat ropui ber leh an hna hmasa ber atana an thlan chu, lal bàn tura nawr a ni a. Fathang leh lal buhchhun an duh loh thu nasa taka tlangaupuiin, lal in vawm ngamte chu politics a tawng sângah an ngai hi a ni ber a, mipui sorkar (democracy) an hriat dan pawh hriatna meibul mai a la ni. India sorkar hnuaia awm a, Mizote’n state sorkar hran an neih ve hnu-ah lal hnena an pek ṭhin aia tam daih chhiah an la chawi dawn tih lam chu an ngaihtuahna mawngkilah pawh a awm pha therté lo. 

Engpawhnise, a bul ṭanna atan lalte huat inzirtir chu an hmanraw hmasa ber leh an hman thiam hmasak a ni a. An ngaihtuah hauh loh erawh chu Mizoram lo sat zau satliah mai ni lo, hnam a nihna a he hnam a damkhawchhuah (survive) theihna atana sùlsutu leh thawktute chu lalte kha an ni, tih kha a ni. Lal thuneihna chhuhsak a an kuta chu thuneihna chu ken ve tawh kha an thlakhlelh leh hmanhmawhna chhan ber a ni a. 
An thiltih kha politics haitho khelh a ni satliah lova, Mizo lalte leh hnamchawm inkara innghirnghona chawkchhuaktu a lo ni a, an politics khelh thiam chhun khan tun thleng hian inhuatna leh a lova luakchhuak a inbeihna hi, politics ber emaw tihna thinlung min puttir ta hlawm niin a lang. Hun a lokal zel a, chu politics ṭha lo chuan zung a kaih thûk tawlh tawlh a. Kohhran leh khawtlangah inngeih lohna leh inchemhàrna, political party dang mi tawh phawt erna leh huatna a hring chhuak ta zel a. 

Politics pawl leh kohhran pawl hrang hrangte ‘Mizo’ kan nihna a min phuarkhawm thei tur YMA pawh chu, he politics hrichhia ang tho hian thuneih duhna avangin a kal dik ta lo fo zawng a nih hi. Thuneihna, sorkara tlâktlum theihna hmanrua leh sum tam tham khawih thei tur dinhmun a din theihna atan, CYMA a nihna pawimawh chelh chu a lo hlu-in lukhãwng a nei ta hle a. CYMA OB leh CEC a nihna chelh pha ngat, sorkar hnathawk chuan an awm duhna leh an department chan tur duh duh an thlang thei  ni awm a sawi a lo awm ta a nih hi. 

Sorkarah pawh tam tham eiru theite chu thuneihna kawl pha chin leh, mipui sum (sorkar budget) hman kawnga theihna nei pha chin kha an ni ber a. Chutiang ni ve lo chuan lo eiru ve pawh nise tam tham leh dinchhuahna tham, mite awh khawp an eiru pha tak tak lo. A eiru pha chin leh pâurâuho chuan an chawm bawk a, an hâwp bawk satliah lova, an dai baw bawk a nih hi. Chutiang ti thei tura kailawn hnaivai pakhat chu CYMA hruaitu lawk nihna chelh phak hi niin an sawi tawh a, chumi kan sawi avang chuan CYMA hruaitu lawk ni pha zawng zawng eirûkna lamah an fihlim love kan tihna a ni lo.

Hruaitu zinga Manipur leh Myan­mar lama Zofate hmuhsitna ṭawng­kam cheh mai ching an awm laiin, CYMA President lo ni tawh zingah (a hming hmerhin han sawi ta mai ila) Pu Lalbiakzuala te anga Mizoram chhung leh pawna Zofate inpumkhatna atana thawhhlâwk tak tak an awm tho ang hian, CYMA hruaitu an nihna a ṭha zawnga hmang an awm tih hriatreng a ṭha ang a. Hruaitu hmasa zingah phei chuan miin YMA an hmuhmawh theihna tur venga theihtawp chhuahtu sawi tur an tam viau a, mahse, hei chu hruaitu nih inchuh a, inkhawmpui a vote zawn hma thil kha a ni mah mah awm e.

Mihring emaw pâwl emaw pawh hi a kalsual tur ven theih a ni a, ven ngai lo pâwl leh mihring kan awm lo. Siamṭhat ngaih hun kan nei fo mai, a chhan chu pâwl pawh hi mihringin an din leh an kalpui a ni a, mihring chu famkim lo kan ni miau si a. Isua Krista’n, “He lungpui chungah hian ka kohhranho ka rem chho ang,a, Mitthi khaw kulh kawngkharte chuan chu chu an ngam lo vang” ti a a zirtir zinga pa rorum, Peter-a’n a din ni a ngaih Roman Catholic meuh pawh kum tam a lo liam a, sum leh thuneihna an âtchilh hnu chuan siamṭhat a lo ngai ta a nih kha. Kum zabi 16-na a kohhran siamṭhatna hun a lo thlen kha chuan, Catholic kohhran kha a lo kalsual ve fé tawh a ni tih chu Catholic kohhran mi tam tak pawh hian an pawm ngeiin a rinawm.

Catholic kohhran kha (Orthodox tih lohvah chuan) khawvela Kristiante kohhran neihchhun leh lian ber, khawvel dâp a ni a. Mahse, Europe lalte’n Pathian hriakthih a lal leh an thuneihna kha Pathian pek ni a an hriatna ‘Divine Rights of Kings’ pe theitu chu Catholic kohhran puithiam lalber ‘Pope’ kha a ni miau mai a. Chu thuneihna pek an nih tawh chuan an khua leh tuite chunga hléilen a thiang a, kohhran duhdan kalha ngaihdan puangtu tam tak chu he kohhran ngei pawh hian hâl hlumin rip chhungah a tân tir ṭhin a. Khawvel leh planet dangte’n ni (sun) hi a kal hual a ni tih a hmuhchhuah avangin, he thudik pawm lotu Catholic kohhran chuan tân inah tân tirin kum 1642 khan tân in chhungah a thi ta a ni.

Kohhran hruaitu bial nei, Bishop leh a dangte khan a na thei ang berin sum hmangin mipui an hrék a. Vanram kai theihna lehkha ‘sale of indulgence’ an tih mai pawh kha kohhran mite hnen aṭanga puithiamte chhiahkhawnna a ni ber. Sum leh thuneihna âtchilhna khan kohhran hial siamṭhat ṭulna a thlen a ni. Bible-in tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni a tih hi a lo dik hle mai a, chumi kaihhnawihah chuan sum huilut thei dinhmuna din a, thuneihna neih âtchilh a nih tawh chuan mimal leh pâwl hian siamṭhat an mamawh hle tawh thin. 

Pâwl lian emaw mi lian emaw siamṭha tura pen chhuak tur chuan huaisen a ngai a, chân huam bakah ‘duh ve zel’ loh ngam a ngai tih chu kan hre pha vek tho mai. CYMA kalsual tur véng theitu tur chu an hruaitu lawkte kal dik lo veng pha tura ngaih hruaitu dangte an ni a; an hlawhchham rei tawh hle tih chu kan hre vek. Nihna an duh ve vang a ni mai thei a, siamṭha thei tura an inngaih tawh loh vang a ni thei bawk. A tak ram kan sawi duh a nih chuan CYMA duatsual a, an kalsual tur ven chu sawi loh, fuihpawrh ṭhintu chu kan ram hruaitute, kan sorkar leh kohhrante ngei hi an ni a. A chhan chu sorkar, YMA leh kohhran hi Mizoram leh mipuite tana ‘institution’ awmze nei ber ber an ni tlat. Sorkar leh kohhran hian he pâwl zahawm leh ngainatawm, mipui mimir, a pachhia leh rethei, chênbeh ber chhungkua pawhin kan thlamuanpui thin (YMA) hi an siamṭha thei a. An tum lem lo tih erawh chu a lang a. Hnungthak inhiahtawn lam hi an kalphung zawk a ni.  

Ruihhlo do denchhen a mi chhum­chhia leh sawipuitu nei lote an thih zawih zawih lai khan, kan sorkar thuneitute leh kohhrante khan enge an tih kha? CYMA note SRS vung vanglai a nunna chânte leh, tharum thawh chungchangah khan MNF rammut tirha remthu sawitu, huaisen tak a kohhranin tharum thawh a duh loh thu puangtu kohhran hruaitute ang kha an awm ta lova. Tharum thawh vanga an Mizo pui ni satliah mai lo, an kohhran member-te an arte thih nual hnu pawha, a mawhphurtu a ngaihte sawisel ngam lo kohhran hruaitute kan nei ta tlat a. 

Chu mai ni lovin, kohhran hrang hrang khan ruihhlo dona atan tiin an member-te thawhlawm tling­khawm aṭangin cheng tam tak tak an chhunglut reng zawk a. Sorkar pawhin hemi tlawhchhan tho hian CYMA hnenah a nuai tél tam a pe ṭhin a nih kha. Kha kha an thiltih dan a nih miau avangin amah maia Catholic Kohhran a insiamṭha thei lo kha dem ngawt bik theih a ni lovang. An dinhmun a in ang khawp asin. ‘Mihring siamṭhat na’n khawdur a ngai a ni,’ tih thu ringtute hian siamṭhat lam an hawi lo hrim hrim a ni ber e. 

Hei hi kan ram dinhmun dik tak a nih miau avangin, kan CYMA hruaitute kalsualna kan dem rual hian kawng dik a hruai a, zilhhautu tur ni a kan ngaihte’n khap leh zilhhau chu sawi loh, an fuihpawrh (encourage) zel zawk anga a lan dan kan ngaihtuah kir hian, Aigupta lalber Pharao-a anga thinlung tihluhlul a an lo awm a nih pawhin a mawh hauh lo. 

Chuvangin kan heti ta a, he ramah hian dân rorelna (rule of law) hi a lo tlahniam ta a, thuneihna âtchilhte vawk-lallènna hmunah kan siam ta mek a nih hi. Kan ram hruaitu, sorkara nihna pawimawh chelhtute, kohhran hruaitu lawkte leh CYMA hruaitute hian kawng dik zawh a, he ram leh hnam ngei kawng dik a kalpui a insiamṭhat hi an va mamawh tehlul em!