Guest writer
HC Vanlalruata
DAMLO ENKAWL
Mizoram chhung leh pâwna damlo enkawlna senso sorkarin a pek sak (medical reimbursement) dan tur leh a pawm dan zat (rate) Mizoram sorkarin a duan kha ka lo hmu ve a, (vide Mizoram Gazette Extra Ordinary Volume XLVIII Aizawl, Monday 30.9.2019 Asiva 8, S.E. 1941, Issue No. 635). A duangtute hian mipui hmakhawngaihna thinlung an neih lo bakah, sorkar tan ngei pawha sum sènso sâng thei ang tur zawng leh sorkar sum ren báksák lova hmanral tumna a ang hle a. Phairam damdawiinte nena inthlun rukna leh hnungthak inhiah tawnna aṭanga he thil hi duan chhuah a ni mai àwm mang e pawh a tih theih hial a ni a. Chumi rual chuan Mizorama mimal leh kohhran enkawl damdawiinte itsikna leh tihchhiat duhna a kawk thei hial bawk àwm e.
A hre deuhte han zawh kualin Mizorama damdawiin awm tamna ber Aizawl district-ah hian damlo khum 1,500 vel a awm a, chu’ng zinga khum 1,000 vel chu mimal leh kohhran enkawl damdawiin a awm a ni a, khum 500 vel chauh hi sorkar damdawiina awm a ni. Hetiang hi a nih avangin sorkarin damlo enkawlna sènso pek sakna tur zat a bituk tuar hmasa bertu turte chu damlote an ni dawn a. Damlo chhungte bâkah Mizoram chhunga mimal leh kohhran enkawl damdawiin a thawkte’n an tuar ngei ngei bawk ang a. A hlâwkna tél hmasa bertu turte chu phailama damdawiin neitute an ni thung ang.
India ram a ni emaw democracy ramah reng reng hian sorkar hi mimal thilah a inrawlh thuk tura ngaih a ni lova, kum 1992 chho vel aṭanga ‘liberal economy’ kalpui ve tan chho, India ramah pawh sorkarin mimal thil a thunun vekna (licence raj) kha a bo chho telh telh tawh a. A chhan chu sorkar hna emaw sorkar thil (government/ public sector) ringawt a innghah hi hmasâwnna tak tak a tan chuan rinduap ber a ni tawh tih hi khawvelin a hria a, mimal thil kalpui (private sector) lamin hma a sáwn hian ram hmasáwnna dik zawk a ni. Chutiang chu thil kalphung a nih tawh lai a Mizoram chhûnga mimal leh kohhran enkawl damdawiinte hetianga thunun a tum hi sorkar tih loh tawp tur a ni.
Sawi tawh angin sorkar hna-in mi zawng zawng chu sawi loh, chhungkaw khata mi pakhat theuh pawh min daih si loh avangin mahni ké a eizawnna (entrepreneurship) lam hi sorkarin a uar a hun tawh hle a, uar pawh a tum viau dawn emaw kan tih lai a, helam hawi záwnga a inher (about turn) hi a zia lo hle mai. Medical College kan nei ve tawh a, Nursing School/ College phei chu kan ngah ta hle. Chutih rualin para-medical lam mi (x-ray technician, laboratory technician, pharmacist etc.) tam tak zir chhuak an awm ve reng bawk a. He’ngho zawng zawng hi sorkarin a chhawr thei lova, mimal enkawl damdawiinte’n hna an lo pe hlawm. Sorkar hian mimal enkawl damdawiin a hrêk vaih chuan heng zir chhuak, hna a pek theih si lohte hi a tuartu hmasa zing ami an ni dawn a ni.
Tunhma aṭanga kan lo âu pui ve thin tawh chu Mizorama kan damdawiinte hi kan ram hruaitute leh kan sorkar miliante’n inentirna leh inenkawlna tlâkah siam se tihte, kan sikul leh college te pawh an tû leh fate kalna tlâkah siam se tih hi a ni a. Headmaster/ Principal ni si, a tû leh fate a sikul/ college a kaltir duh lote leh Chief Minister, minister (a bikin health minister) leh health secretary-te anmahni leh an tû leh fate enkawlna tláka damdawiin enkawl tum lo leh thei lo te hian an nihna an pho mualpho hle a. Kan rama institution-te hi state pawn amite tluk phà chu sawi loh, a aia tha a siam a, state páwn mite’n an rawn pan zawk theihna tura thuneitu leh mawhphurtute’n tan la se tih hi kan duhdan ber a ni a. Tuna kan sorkar thiltih tum dan hi chuan helam hi a hawi lo nasa hle mai.
Mizoram mimal enkawl damdawiin leh state páwna damdawiin-te MR bill-na tur rate siam insân hleih hrim hrim pawh a ṭhat loh tehlul nen, a inthlauhna a nasa lutuk hi Mizo enkawl damdawiinte leh Mizo doctor, nurse leh hnathawktu dangte hmuhsitna a tling a, Mizoram mipui hmuhsitna pawh a ni awm a sin. Entirna tlêm chauh lo tarlang ila -
A vaiin kan târlang séng lovang a, hei chiah hi i’n belh hrám teh ang. Damlo en man tura an bithliah hi Mizoram chhungah chuan, Medical Officer (MBBS etc) Rs 200/- a ni a, MD/MS (Specialist) chu Rs 300/- niin Super Specialist kan tih mai Mch/DM te chu Rs 500/- a ni. Phairamah chuan doctor an nih tawh phawt chuan râwn man hi Rs 1,000/- a ni vek dawn zu nia! Kan doctor-te hi India ram leh ram páwna Medical College leh University tha ber bera chhuak tam tak an awm a, vairam doctor-te aia nêp zâwk leh pawisa tlak lo zawk tura han tih ngawt mai hi chu, a hnam pum tan pawha tlawm thlâk a tling àwm e.
Natna tam ber hi Mizoram, a bikin Aizawl-ah a enkawl theih tawh a. Tunhma ngaihtuah chuan natna hriat chhuah theihna hmanrua (diagnostic equipment) pawh kan nei tha tawh hle a, phailam pan kher ngai lova en theih loh a tam viau tawh lo. Khulam damdawiin anga khâwl leh hmanraw duh ang a la awm ve loh avanga phai lama thawn (refer) ngai erawh chu an la awm. Pumpui cancer-te pawh Aizawlah ngei hlawhtling takin an zai fo tawh. Chutianga Aizawl a tih theih reng ni si, a let aia tam mah séngsova (thlawhtheihna chuan man leh a behbàwm nen) state danga va inenkawltir tura infuih ang hrima kan kal hi a fuh thei ngai lovang.
Thil man hi a sâng lutuk tur vênna atan a ruahmanna siam hi thil tih-âwm tak a nih laiin, a vai mai a bituk leh thunun ngawt mai hi chu a thiang lo. Ekin pawh awm tha mang lo in leh pindan chhe taka thlen man leh 5 star hotel thlen man hrut rual ngawt tum ang vel a ni thei. Chutiang chiah chuan damdawiin pawh a in, a chhung, a chhehvêl, a khum, hmanrua leh thawktu a zirin a awm man leh inenkawl man a inang tláng dual dual thei lo. A bik takin damdawiina an hmanruate hi a inthat hleihin a man a inthlau thei hle a, a siamtu company pawh inthlau thei tak a ni a, han páwngpaw hrut rual ngawt chi a ni lo hrim hrim. Hetiang rawtna anga kalpui a nih chuan Aizawl a mimal enkawl damdawiina thawk 3,000 vel awm mêk hi bân then ngei ngei a ngai dawn niin damdawiin enkawltute chuan an sawi a ni.
Mizoram sorkar hi mimal enkawl damdawiin leh mimal eizawnna dang dangte chawikâng zawng leh fuihphur zawng aia a rapbet leh tichhe zawnga a chêt kan hre ta fo mai a. Chu chu tuna a thil rawt mek pawh hi a ni. Mizoram leh a chhunga chêngte hmangaihtu dik tak tan chuan phailam kal ngai lova kan sorkar leh mimal enkawl damdawiin a man tlâwm zawk bawk si a inenkawl ve theih hi duh ngawih ngawih tur a ni a. Mizoram chhung ngei a sum kan hum bakah, hmasáwnna ropui tak kan nei tihna a ni dawn a. Chutianga Mizoram damdawiinte hmasawnna aia phailam damdawiin-te uchuak taka duhsakna tura rawtna awm hi thil vanduaithlak leh, kum tam tak lo awm tur atana Mizote tana pawi thui em em tur a ni ang.
Hemi rual hian October ni 1 aṭanga hman tan tura Chief Minister-in a hawn tak Health Care Scheme leh rethei zawkte tâna kumkhata cheng nuai 5 bill theihna tur ruahmanna hi he thil hian a tha lo zawngin a nghawng nghâl a. Sorkar damdawiinah chauh hman theih a la ni a, mimal leh kohhran enkawl damdawiinte nen chuan inhriatthiamna thuthlung ziah an tum niin a lang a, mimal leh kohhran enkawl damdawiinte hian rate inbarhluih hi pawm an tum lo niin a lang. A tuartu tur chu mipui mimir kan ni a, a rethei leh sum nei lo apiangin kan tuar nasa mai dawn a. Chubâkah chuan hetiang ruahmanna hian mi pâurâute leh duhâm tan kawng a hawng zau hle dawn tih a chiang a. Engpawhnise, he ruahmanna hi Mizorama kan kohhran leh mimal enkawl damdawiinte hmasawnna lam hawi chu a ang lo khawp mai.