NRC

Citizenship Amend­ment Act, 2019 kan do luatah he dân siamtu sorkar tho BJP-in kan thenawm Assam state-a a kalpui mek National Register of Citizens (NRC) hi thenkhat chuan Mizoram tana hlauhawm emaw tiin an duh loh leh an dodal thu an sawi ri ta zauh zauh mai a. CAA leh NRC hi thil inletling hlauh, chhim leh hmar ang a ni ti ta ila kan uar lutuk lo mai thei a. National Population Register (NPR) pawh hi kan sawi thar leh ta a, nakum 2011 India ram pum chhiarpui tur nena inlaichin a nih avangin sawi thar awm chu a ni na-in a hlauhawm ang zawnga sawi thar teh chiam chi ni pawhin a lang chiah lova. Kum 2010 khan (sorkar laipuia Congress sorkar laiin) NPR hi kalpui tan a ni tawh zawk a ni. 

NRC hi India hmarchhak zirlai inzawmkhawm pâwl, North East Students Organisation (NESO) chuan Assam-ah chauh ni lo, hmarchhak state zawng zawnga hman ve turin an lo rawt tawh a. Nikum lamah khan Mizorama tlawmngai pâwl leh zirlai pâwlte insuihkhawmna NGO Coordination Committee pawhin NRC hi Mizoramah hman ve ni se tiin rawtna an lo siam tawh a nih kha. Tun hnaia CAA chungchang kan sawi nasat hnu, Mizoram a huam ve loh thu puan a nih hnu pawha la dodaltute hian NRC pawh hi an duh loh leh dodal thu an sawi chhuak leh ta hlawm a. West Bengal state hotunu Mamata Banerjee khuan NRC hi a duh lova, state dang hruaitu zingah duh lo an awm pawhin an langsar vak lo a ni ang. 

Hetianga NRC duh lohna leh dodalna a lo awm tanna ni a lang chu nikum November ni 20-a Parlia­ment-a Union Home Minister Amit Shah-a’n NRC hi India ram puma hman a nih tur thu a puan 
aṭang khan a ni awm e. Mamata Banerjee hian a duh loh chhan chu West Bengal a cheng tam tak, East Pakistan/Bangladesh aṭanga pêm luta awm hlente thlâwpna a duh vang mai niin a lang a, an tam tawh lutuk a, an vote hi politician vote zawng tan chuan chilputa ît tham a ni tawh miau a ni. 

Kum 2004 khan khatihlai a Union Minister of state for Home Sriprakash Jaiswal chuan December ni 31, 2001-a India rama Bangladesh mi dân lova awmte chu mi maktaduai 12 an nih thu Parliament a hrilh a. Nikum hmasa khan Union Minister of state for home Kiren Rijiju chuan India rama Bangladesh mi awm hi maktaduai 24 vel an nih thu a sawi a. Dânkalh a India rama lo luta inbêngbel ta, Bangladesh mite hi state hrang hrang leh UT 17-ah an inzârpharh a, West Bengal-ah tam berin maktaduai 5 leh nuai 7 an awm a, Assam-ah ringawt pawh maktaduai 5 an awm niin a sawi a ni. Kum 1947-a a India leh Pakistan thenhran a nih aṭanga kum 1971 inkar chhung khan East Pakistan/Bangladesh aṭanga dânkalh a lo lut hi namén lova tam an ni a. Sorkarin dân khauh taka kenkawh a tum hnu leh ramri hung hial a nih hnu-ah pawh dân kalha India rama lut hi a tawp tak tak chuang lo a ni.

West Bengal-ah hian mihring maktaduai 91 leh vaibelchhe 3 an cheng a (kum 2011 chhiarpui), Assam state-ah chuan mihring maktaduai 31 an cheng thung a. Ramdang mi maktaduai 5 an khâwi ni a hriatna hian a ram leilung fate (a bikin Assamese-te) thinlung hi ngunhnam a vih ang maiin a ti na a. Chu mai bakah chuan district tam bera Hindu an tam berna-ah khan Muslim an tam ber tawh a, Muslim pun dan hi inthlahpung pangngai ni lovin, dân kalha ramdang aṭanga lo lut ni ngei a an ngaih vang a ni a. West Bengal-ah erawh chuan an state mihring an tam em avang leh tunhma a ram bung khata lo awmkhawm thin, Bengali hnam vek an nih avangin an inpawm dam theih chin a awm niin a lang.

Assam hi hetiang dinhmuna ding a nih avang hian zirlaite leh thalaite an thangharh a, kum 1979 aṭang khan All Assam Students Union (AASU) leh All Assam Gana Sangram Parishad (AAGSP) chuan an state a ramdang mi, dân kalha awm tam lutuk chu dap chhuaha thawn let ngiatin nawrh an huaihawt tan a. Nasa taka thisen a luan hnu-ah kum 1985 khan Assam Inremna chu India sorkar leh AASU chuan an ziak ta a. Assam Inremna ziah a nih hma hian sorkar chuan ramdang mite dapchhuahna atan tiin Illegal Migrants (Determination by Tribunal) Act (IMDT) a siam a, mahse kum 2005 khan he dân hi India Constitution kalh a ni e, tiin Supreme Court chuan a hnâwl a. NRC hi hman tangkai turin court sang ber hian a chhawpchhuak ta a ni.

Chhiartute’n kan hriat loh takin NRC hi tunhnaia ruahman a ni lova, kum 1951 chhiarpui hnu lawka siam, Assam tan liau liauva duan a ni a, state dangah hman a ni ve lo. India sorkarin Assam chhunga chêng, India khua leh tui diktakte a chhinchhiahna a ni a. Mahse, kum 1951 hnu khan an ennawn (update) ta reng reng lo thung a. Supeme Court hian IMDT Act a hnâwl hnu, kum 2013 khan NRC hi tuaithar a, India khua leh tui awmzat chhinchhiah hna kalpui leh turin thu a pe ta a. An han kalpui ta a. Kum 2018 July thla tawpah khan NRC a tel lo (India khua leh tui an nihna finfiah thei lo) mi maktaduai 4 an awm thu puan a ni a. Mahse, nikum August ni 31 a NRC tak tak an han tihchhuah kha chuan mihring maktaduai 1 leh nuai 9 chauh NRC a telh loh an awm ta a nih kha.

CAA leh NRC hi thil inlaichin a ni hranpa lo na-in Assam state bikah chuan NRC-a tel lo tura an ngaih, mihring maktaduai 5 (kum 2017-18 a sorkar laipui ngeiin a chhinchhiah dan) zinga maktaduai 1 leh nuai 9 chauh khua leh tui ni lova puan an ni ta hian leilung fate lungawi lohna nasa tak a thlen a. Ramdang mi maktaduai 4 thelh zinga Hindu zawng hi CAA tlawhchhana Assam-a inbêngbel hlen tura khua leh tui nihna pek an ni dawn a hria-in tha pui tak meuh meuhvin CAA hi an dodal ta reng a nih hi. Sorkar laipui (BJP kaihhruai)-in Hindu-te chu ramdang mi pawh ni se, hlahthlem a duh laiin Assam mipui chuan ramdang mi zawng zawng chu dapchhuah a thawnkir vek an duh thung. Kan thenawm tho Tripura phei chu a ram leilung fate hi hmun thuma thena hmun khat awrh an ni tawh a, hmun 2 chu khulam aṭanga rawn pêm, Bengali deuh vek ni a ngaih a ni a, an Chief  Minister pawh Bengali zel a ni ta a, an nat dan tur hi keini hian kan hrethiam pha lo zawk mai thei a ni.

Mizoramin kan buaipui lian ber pakhat chu Bangladesh khua leh tui, Buddhist sakhaw bia Chakma ho, chhimthlang lama inbêngbelte saw an ni a. Pakistan sorkarin kum 1962-a Karnaphuli lui a Kaptai tuikhuah an khuah khan kilometre 655 bial a zau ram a chim a, mihring nuai khat chuang chènna luahlanin, helai ram hi an chhuahsan phah a, a tam ber hi Mizoramah dân kalha lutin an inbéngbel a. Kum 1972 a Chakma Autonomous District Council a lo pian tak nawlh hnu phei kha chuan an tan chuan Lunglei leh Lawngtlai district chhim thlanglam ram, Bangladesh dep chu an inhumhimna ram a lo ni ta a, ‘nuam sing khaw’ an ti ta a ni ber e. Hetihlai hian hriat ve mai maiah - India leh Pakistan thenhran a nih laia East Pakistan (Bangladesh) a dah an ni hi, Chakma te hian duh lovin an hel pâwl, Shanti Bahini chuan an do reng thin a, kha kha Mizorama dânkalh a an rawn pemluh chhan pakhat pawh a ni ve awm e.

Chakma-te ram (homeland) chu Bangladesh rama Chittagong Hill Tracts khu a ni a, an vai hian nuai 5.5 vel ni a chhut a nih laiin, Chittagong Hill Tracts-ah hian nuai 3 vel awmin hnam bil (ethnic group) zinga tam ber an ni a. Mizoramah hian hnam tam ber (Mizo) dawttu an ni a, Tripura-ah hnam tam ber palina an ni. Arunachal Pradesh-ah singli aṭanga singnga vel an awm a, Myanmar-ah singhnih vel an awm ni a chhut a ni bawk. A tha berah chuan theih ni sela Bangladesh-a an ram luah thin an neih let leh theih loh pawhin, hmakhawsang aṭanga an ramah hian let leh dial sela tih a ni a. Chutianga an thei lo a nih chuan CAA-in Mizoram a huam ta lo bawk a, NRC hi India ram puma hman ve a nih dawn chuan, dân kalha Mizorama lo lutte chu dapchhuah a, thawnkir vek a ngai ta a ni.
NRC hi a mik a mak pawh kan hriat hma, kum 2009, 2011 leh 2013 khan sorkar laipui a Ministry of Home Affairs chuan Mizorama Bangladesh mi awmte chu dapchhuak a, dahkhawmna tur (detention centre) siam a, dân kalha lo lut ru tih finfiahte chu an ram lama thawnkir turin Mizoram sorkar rawn hriattirin thupek a rawn siam reng a. Mizoram sorkar chuan kum 10 chhung khan a bawhzui lo hrim hrim a. Dik tak chuan dân kalha Bangladesh khua leh tui Mizorama lo luta inbengbel zui ta (Chakma)-te hi sorkar laipui duhdan hian dapchhuaha lo umlet/thawnkir vek ni sela chuan, CAA hi Mizoram tan a hlauhawm lovang a, NRC mamawhna a sang viau lo ang a, rei lote chhung kan Larsap hna rawn hmui zawkin pawm mai lova sorkar laipui enfiah tura a thawn tak, nikum March thla chawhnu lama Assembly-in lungrual taka a pawm, ‘The Mizoram Maintenance of Household Registers Bill, 2019’ pawh kha hmanhmawh taka neih a ngai hranpa lo tur. 

Sorkarin kum 10 chhung a tihtur a ti tawh lova, chuti chung chuan India ram puma NRC hi hman a nih chuan a hmang tangkai nih tum ila. Kan sawi kan sawi thin, Mizoram chhunga India khua leh tui nilo, dân kalha thenawm ram aṭanga lo lut zawng zawng dapchhuah a hnawhchhuah theihna thuneihna chu state sorkar kutah a awm dawn ta miau a. CAA-in min huam ve bawk si loh avangin ramdang mi tawh phawt chu ûm chhuah vek theih a ni dawn ta a ni. Chuvangin NRC hi tute’n emaw an duh loh vang ngawta lo hlau ve lovin, i lo lawmin i lo hmang tangkai zawk ang u.