MIZOTE LEH AIS

All India Service (AIS) kan tih mai - IAS, IPS leh IFS (Forest) Mizote an luh loh rei tawh thu hi kan vei hlawm viau mai a. Sorkar mai ni lovin, zirlai pâwlte bakah Kohhran leh YMA pawhin an vei a. Sorkar péng pakhat, Mizoram Youth Commission (MYC) pawhin Mizo thalaite AIS emaw Central Service (CS) a an luh theih dan tur dap hi hna berah a neih tawh a. MLA thenkhat pawhin AIS a kal tumte tan sum leh pai a tanpui dan turte an duang hial a nih kha. Tunhma a AIS her chhuahna khâwl ni maia mawi, Mizoramin thangkhat lian zet mai kan chher chhuak ta lo leh kan neih ve zeuh zeuh pawha tling an khât tawhzia ngaihtuah hian râlpui phiara phiar a ngai tawh niin kan hria a ni ber e. 

A chunga vei tak tak kan sawi pâwlte mai khi an ni lova. Tun hnai lawkah khan AIS leh CS a Mizo thalaite an luh theihna atana mi thahnemngai intélkhawm – Mizoram Civil Service Aspirants’ Society (MICSAS) hial din a nih thu kan hre ta a. MICSAS hian Mizo thalai tam zawk central service a an tlin theihna tura awmze nei zawka hmalâk theih beiseiin Hnamchhan hnatlang an ko niin chanchinbu mite hnenah an sawi a. Mizo thalai tam zawk central service-a an tlin theih na’n te, Mizo hnam kal zel dan tur leh hnam himna ngaihtuahin, Mizoram tana a taka ke pén tumte cho phur na’n zirlai harsa, tih tak taka inbuatsaihte sponsor nise tiin he pâwl  hi din a ni, an ti a. Pâwl hrang hrangte thahnemngaihna hi a lawmawmin rah tha a takin chhuah se a duhawm hle. 

Chutih lai chuan kan thalaite AIS leh central service danga an luh tak meuh loh chhan hi an retheih vang leh zir chhunzawmna sum an neih loh vangte, UPSC ekzam tura coaching luhna senso tur pawisa an neih loh vangte niin a lang lova. IAS leh civil service dangte leh central service-ah te kan thalaite an tlin tak ngai loh chhan hi thil dang daih niin a lang. A chhan chu UPSC kaltlanga civil service leh central service danga tunhma a Mizo inziak tlingte kha an hausak leh sum neih vang a ni lo tih a chiang a, tam tak phei kha chu thingtlâng tlangval berh ve tak tak, mahni inchâwm chawpa lehkha zirte leh an chhungte’n harsa taka an châwm chunga zir chhuakte an ni zawk. 

All India Service leh a danga Mizo thalaite an luh ngai tak mang loh chhan hi lian tak tak pahnih a awm thei awm e. Pakhatnaah chuan Mizoram sorkar kalphung vang a ni a, UPSC a zu ekzam ngai lova officer dinhmun tha tak a a awm theih avang leh Mizoram chhung chauhva an awm theih bawk a vang a ni. IAS, IPS leh IFS (Forest) chu a ropui tih an hria a, India rama hnathawk zinga chungnung (premier service) a ni tih pawh an hre chiang hle. Mahse, Mizote hi kan ram nuam ti em em, Vairengte leh Vaseitlang inkâra thawh duh, duhdanah phei chuan Aizawla awm duh ber emaw mahni khua a hnathawh duh kan ni a. Phairama thawh chu tam takin thih hrehin an hreh hial a ni awm e. 

Phairama awm hrim hrim an hreh piah lamah hnamdang civil service hnathawk hovin awm an chak em emna, Delhi khawpui a awmte khu Mizo tam tak chuan an hreh hle a. A chhan tam tak zinga tlemte han tarlang ila. Mizoram pâwna an awm chuan Income Tax tam tham zet mai an chawi a, chu chu awm hreh chhan tling a ni. Hetah chuan an hlawh zawng zawng, an duh anga an khâwl bak chu an hawn vek thung. Mizoramah chuan official car an kawl bakah pool car an kawl nual a, naupang sikul kal hruaina leh nupuite bazar-na tur chenin an kawl thin a ni an ti. Chutiang a nih laiin Aizawl ni lova awmte chuan an pisa car an hman pawhin (hna thawhna ni lo, pisa kai leh hawnna) pawisa an chawi a ni. Mizo pa central service pakhatin a sawi ka hriat reng chu, “Mizorama kan lal a lirthei kan kawl hnem nen, Delhi-ah chuan chéng 5 thir hum thlan dupin DTC (Delhi Transport Corporation) bus kan chang ngar ngar mai a ni,” tih a ni. 

Chu mai a la ni lova. Mizoram Civil Service (MCS) leh Mizoram Police Service (MPS) an nih chuan Mizoram chhungah chauh an awm dawn a, lut tir rau rau an hlawh a inzat a, an kaisan chhoh danah IAS leh IPS nen an hlawh a inzat reng a, Income tax an chawi ve lo. IAS chawl tawh pakhat phei chuan Mizoram sorkar hnuaia civil service te hi IAS te aiin an kaisang chak zawk a ni, a ti. MCS leh MPS te bakah department officer-te pawh IAS leh IPS-ah an kaisang thei a, UPSC-a harsa taka ekzam kher lovin India rama sorkar hna ngaihsan ber an ni thei. India rama sorkar service sang ber ber IAS, IPS leh IFS te hi Ministry emaw state sorkarah emaw dinhmun sang ber an chelh pha vek lo tih chu a chiang a, Secretary/Commissioner thleng a chawl hlen (pension) ta mai an tam ber zawk awm e. 

Chutiang a nih lai chuan Mizoramah chuan MCS leh MPS nih kher ngai lovin he dinhmun sâng tak Secretary/Commissioner hi an chelh thei ta hlawm a. MCS te hi IAS a kaisang kher lo pawhin an tan Secretary nih theihna remchang a sâng hle a. Quota 4 zet an nei. Mizoram Engineering Service (MES) hi pakhat chu Secretary-ah an tan hmun a awm a, an zinga engemawzatin Secretary hlawh zat an hlawh bawk niin an sawi. Mizoram Finance and Accounts Service (MFAS) pakhat tan Secretary a kai theih a, tunhnaiah khan MPS pakhat tan Secretary dinhmun siam sak a ni ve ta a. Hemi hma daih hian Mizoram Secretariat Service (MSS) tan Secretary 2 zuah sak an lo ni tawh a. Tu’n kan thusawi lo haw lo sela, tunhma phei chuan HSLC tlin hlim a clerk hna hnuaihung ber LDC a lut, sorkar inrélbawlna a a taka nihna sang (administrator) chelh reng reng lo tura ngaih kha Secretary-ah an kai thin a ni. Hei ringawt pawh hian Mizoram sorkar inrélbawlna hi a ti chiri hle tih loh rual a ni lo.

Clerk hna rau rau pawha hniam ber LDC thawk tanin IAS te thlen theih sang pawl Secretary an nih theih chuan UPSC a ekzam harsa lutuk, mi chungchuang chauhvin an tlin theih ni a hriat zu beih kha kan thalaite tan hian a chakawm ber lovang tih rin sak ta ila kan tisual tam pui lovang. Hetiang kan nih zel chuan kan Chief Minister-in constable aṭanga DGP a kaisan theih a tih pawh kha a takin a thleng lovang tih a sawi theih ta lo. Chu tak chu ngaihtuah chian ngai a ni. Mizoram sorkar hnuaia thawh a, Mizoram pâwna sawn lohva, income tax chawi lova, lirthei thar ber ber duh thâla kawl theih a, AIS a luh (kaisan) theih tho leh kaisan loh pawha IAS te nih san theih ber pawl Secretary/commissioner kai theih bawk si chuan khulam kohna aiin helam kohna hi a chak a, kan thalaite hian UPSC a ekzam harsa tak zu beih kher hi an châk loh bakah tul an ti lo a ni thei ang.

Hei bakah hian sorkar hnathawh rau rauvah pawh AIS service ni kher lova sum tam tawk hailuh a hlawh theihna leh mi zah kaina ni bawk si hi kan thalaite hian an ûm nasa hle tih loh rual a ni lova. IAS, IPS leh IFS nih ai chuan Mizorama awm a sum siam theihna ngaihtuahin doctor leh engineer lam an bawh nasa hle. Mizorama pawl 12 zir chhuak zinga a thiam ber berte chuan doctor emaw engineer emaw nih an tum vek emaw tih tur a ni a, state civil service lam hawi aiin an la tam fé niin a lang. Tun hnu a sorkarin civil service combine examination kumtina a buatsaih tak hnu hian a ziaawm ta deuh em tih chu a la lang chhuak turah i ngai teh ang.

A tak takah chuan kan Mizoram zirna kalphung (education system) hian AIS siamchhuahna khâwl a thlunzawm (compatible) ta lo deuh emaw ni chu tih hi ngaihtuahna-ah a lian khawp mai. AIS leh CS chauh pawh a ni lo. India rampum huapa zirna in tha thlanchhuah leh technical bakah, management lam zirna lama kal turte puala ram pum huap intihsiakna NEET leh JEE ang chi-ah te pawh keini tlangmi (scheduled tribe) tana hauh bikah takngialah pawh kan lut hlei thei ta lo chu a ni a. Hei hian kan zirna kalphung hniamzia leh India ram pum in elna muala dâk pha lo leh mual êng hmu phak lova kan insiam tawhzia a tilang a ni thei mai em? 

Hetiang hi kan dinhmun dik tak a nih avangin AIS leh CS ni tura UPSC ekzamna a harsa taka beih tang tang ai chuan nuamsa taka Mizorama awm a, hlawh tha tak neih bakah income tax chhiah chawi lova awm theih pawh kha a hlu tawh hle a. Kaisan leh hlawhpun theihna kawnga UPSC pum chhuakte nena hamthatna dang chuang si lo leh an thlen chin thlen theih bawk si chuan harsatna tam tak paltlang leh thiamna tak tak nei tura inchhiar tam leh inzir tam lehzual pumpelh an châk ta a. Chuvang chuan AIS lam hi kan nei tlem ta tial tial a, kan nei khât ta hle bawk a ni. Chumi piahlamah a aia sum tam zawk lakluhna ni a an hriat an ûm nasa a. India rama sorkar hnathawh kawnga dinhmun sâng ber ber chan theihna atana ekzam hrang hranga kan thalaite an tlin theih lohna chhan (tlângmi puala hauh bikah pawh) hi chu kan zirna kalphung hniam vang a nih loh chuan puh tur a váng khawp ang le.
He kan harsatna, Mizo mipui leh pâwl hrang hrangin kan vei em em, chingfel a siamtha tur hian engtinnge sorkarin hma a lâk anga, mipui mimir pawhin engtinnge kan tih ang tih hi râlpui phiara phiar a ngai ta a nih hi. Tuna kan dinhmunah hi chuan balu chunga ui bawk ang deuh kan ni a, kan dinhmun siamtha chuang si lovin kan tal nat po'h leh kan hniam sat sat zel mai dawn a ni.