Guest writer
HC Vanlalruata
ZPM MLA-TE
Tunlai chhanah ‘ZPM MLA’ han tih mai pawh hian tam tak chu hlauvin an khûr mai thei a, thenkhat erawh chuan by-election neih a MLA neih belh theihna remcháng nia hria-in an lo phurpui viau thung mai thei bawk. Hetiang taka tunlai a kan sawi tam leh inhnialna chawk chhuak tam thupui hi luhchilh a châkawm ve hranpà a. Inhnialna a tel tam tak hi chuan India Constitution an chhiar lem lo tih a lang reng a. Chutih rualin dân reng reng hi inhnialna awm thei vek a ni a, chuvanga court hma a ding tur ukil awm ta hi ni áwm tak pawh a ni e.
ZPM MLA 7-te chungchang kan sawi dawn chuan India Constitution-a Schedule 10-na, mi tam takin Anti Defection Law tia kan sawi mai (Mizotawng chuan mahni party uirèsan khapna a ni mai áwm e) hi luhchilh ngei ngei a ngai a. Parliament-in kum 1985-a he dân a siam chhan leh kum 2003 a a siamthatna (India Constitution siamthat vawi 91-na) hi kan hriat chian hle a ngai bawk. A hmasa ber a kan hriat tur leh he dân siam avanga politics thila harsatna a awm a thutlûkna siam kawngah hian dân siamtu pawl (legislature) leh dân hmanga rorelna court (judiciary) hi a inbakkaih fo ţhin. Hei hi a chhan ber pawh he dân a inziah dan bawk hi inhnial theih tak a nih vang a ni.
Hman lawkah khan Manipur Assembly a MLA engemawzatin an party an chhuahsan chungchang a Assembly speaker rorelna kha High Court-ah khin a ni a. High Court thutlûkna kha Speaker khan a pawm duhlo tlat mai a. “India ramah democracy lungthu pathum Executive, Legislature leh Judiciary a awm a, Parliament dân siam hmanga ka rorélna hi thutawp a ni a, Legislature-ah court a rawn inrawlh thiang lo,” a ti hmiah mai a. Rei tak an buai a nih kha. He dân hrilhfiahnaah hian “Any questions regarding disqualifications arising out of defection is to be decided by presiding officer of the house. The act also provided that the decision of the presiding officer is final and is not subject to judicial review however Supreme court in its judgement in Kihoto Holohan vs Zachillu opined that presiding officer while deciding the matters in 10th schedule functions like tribunal and is thus subject to the powers of judicial review on the grounds of malafide and perversity however the vesting of the powers in the presiding officer was held valid,” tih a ni a. Inhnial theih tak a ni réng a ni.
(Party uirèsan/chhuahsan avanga zawhna lo awm theite a thutlûkna siamtu tur chu House hruaitu a ni a. Dânah ngei pawh hian House kaihruaitu thutlûkna hi thutâwp a ni a, court lamin an lo ennawn tur chi a ni lo tih a ni a. Chuti chung chuan Kihoto Holohan leh Zachillu inkhinna thubuaiah khan Supreme Court chuan India constitution schedule 10-na chungchanga House kaihruaitu-in thutlukna a siam hian thubuai remtu (tribunal) angin hna a thawk a, chuvang chuan dik lo leh lâi lo taka thutlûkna siam a nih chuan court-in ennawn theihna a nei a, amaherawhchu, House kaihruaitu kuta thuneihna dah hi a nihna dan tur tak a ni. – Heta ‘House kaihruaitu’ hi Speaker emaw Chairman emaw tihna mai a ni.)
Kum 1985-a India Constitution schedule 10-na a MP leh MLA-te’n anmahni candidate-tu leh a thlang tlingtu political party an uirèsan khapna siam a nih khan, tum ţha tak nei leh India rama politics buaina tam tak tihtawp tumna atan a tih a ni a. India sorkar laipui leh state sorkar a ministry lian lutuk titlém turin he dân hi kum 2003 khan siamţha lehin, Minister awm thei zat hi Parliament/Assembly-a member awm zat aţanga za zela 15 aia tam lo ni se tih a ni a, a tam thei ber chu Minister 12 tih niin Mizoram ang state tê-ah chuan Minister 12 kan lo nei thei ta chauh a. Ministry tih tèt (downsized) a nih takah hian party uirèsan a tipung thei dawn tih hre láwkin ‘party phel’ (split) thei tura party MP/MLA zat aţanga hmun thuma ţhen hmun khat tal an chhuah a ngai tih ţhin pawh paih a ni ta.
Kum 2003 a dân siamţhatah chuan, an mahni thlang tlingtu/candidate-tu party chhuahsan reng reng chu Minister dinhmun emaw sorkara nihna pawimawh hrim hrim chelh phal an ni tawh lova. Inthlan leh huna an tlin leh erawh chuan Minister an ni thei a, sorkar a ţhibeh an ni thei tawh bawk a, khami Parliament/Assembly term chhûng kha chuan nihna an chelh a thiang lo thung. Independent a thlantlin (political party-in an candidate ni lo) te chu he dân ang hi chuan thlan tlin an nih hnu a political party an zawm chuan băn (disqualify) tur an ni tih tawp a ni a. Hei hi dânin a ziah dan chu a ni mai. Party a phel emaw party pahnih emaw a aia tam emaw an inbelhbawm (merger) theih laiin Independent a thlan tlin MP/MLA reng reng chuan thlantlin an nih hnu a, political party an zawm chuan băn tur tih a ni. Chutih lai chuan Parliament/Assembly chhûnga Independent MP/MLA te’n Legislature party an din khap chungchangah erawh dân hi a ngawi a, an din thei ni ngei tur a ni.
ZPM hi kum 2018 November thla chawhnu lama Mizoram Assembly inthlan lai khan, Election Commission-in political party a a ziahluh loh a la nih avangin an pâwl-in MLA atana a candidate te chu Independent (party behchhan nei lo) candidate vek an ni a. Bial 8 la-in an pâwlin Chief Minister atan a an hual láwk, Pu Lalduhoma chu bial hnihah a tling a, ZPM party-in Independent a a thehchhuah zinga MLA 7 an tling tihna a nih chu. Kum 1993 Assembly inthlanah khan PC ni ţhin, MNU nena inchhûnfin a Democratic Party (DP) ni a, an inţhen leh hnu a khulama sorkarna chelhtu Janata Dal (JD) zawmtu khan Congress nena thawhho an duh a, khulamin an remtih si loh avangin chawp leh chilh a Mizoram Janata Dal (MJD) dinin, Election Commission a inziaklût lovin, Independent vekin an candidate-te’n an chuh a nih kha. Hei hi chu entirna pakhat mai a ni a, hetiang thil hi Mizoram politics chanchinah a thleng fo tawh ţhin.
Mizoram kohhrana tihdan anga kohhran dân bawhchhiate hĕk an nih phawt lohva, kohhranin kut a thlâk mai lo ang deuhin he dăn kenkawhna-ah pawh hian engemawchen kalpui a ni a. Mipui hriata mahni party chhuahsan emaw House chhunga mahni awmna party duhdan lo lama vote an thlâkte a nih loh chuan, hremna lek mai a harsa thei. ZPM-in an candidate a tling ta Independent MLA 7-te hian Legislature party dinin a hmingah, ZPM Legislature party an vuah a, chu chu House chhûngah pawh sawi rik a ni ţhin a, an group Leader chu Pu Lalduhoma a ni. Chutiang a nih mék lai chuan, tunhnai-ah ZPM chu Election Commission-ah inziaklutin ‘registered political party’ a lo ni ta a. ZPM-in Independent a a dintir a tling ta, MLA 7-te hian ZPM-ah nihna an neih chuan bàn (disqualify tur tiin a lo ri ta hluai a ni.
‘Technical’ taka Assembly Speaker hian a kalpui chuan dânin a ziah ang chuan ZPM a nihna an neih chuan MLA aţanga bân theih an ni teh meuh mai. Hemi kawngah hian Speaker hian thuneihna a nei sâng em em bawk. Dânin a sawi dan chuan “Such a member (independent) becomes disqualified for being the member of the house in case he joins a political party after being elected to the house,” tih a ni tawp mai a. Hĕk an nih a, Speaker -in băn tura thutlûkna a siam phawt chuan, an maipâr thlawn tawp thei a ni.
Amaherawhchu, dăn rêng rêng hi chhan nei a siam a ni a. India Constitution schedule 10-na an siam leh kum 2003 an siamţhat chhan bul ber chu hengte hi a ni – Politics a hlemhlêtna dang (check) tur leh hmasâwnna tur ni lova sum sèn tihtlem na’n leh politics a ngelnghehna siam tur leh dân siam tura thlante’n, anmahni mimal hlâwkna atan a an party an thlâk vèn na’n. ZPM MLA te hian sorkarna a tel ve duhin MNF zawm ta sela dăn ang chuan băn tur an ni a, Congress party zawmin MNF sorkar paihthla thei dawn ta sela băn tur ni áwm tak an ni. Chutiang ni lova, Independent a thlantlin Legislature party/group pakhata awm leh an awmna sa reng a an awm avang mai a băn an nih kha ‘technical’ taka tih theih ni mahsela, thil ţul ber niin a lang lo.
Sorkar ngelnghehna tichhe thei zawng leh Independent MLA-in ama hamţhatna atan a sum leh pai la lut thei záwng leh sorkara ţhibeh theihna atana political party a zawm hi, India Constitution schedule 10-na siam chhan leh siamţhat a nih chhan ber leh thiltum (legislative intent) chu a nih hmĕl a. Anmahni thlang tlingtu party leh mipuite thlan chhan kalh a party luhchilh a, anmahni hlâwkna tur ŭm an nih erawh chuan, he dân hi an chunga ken’kawh ngei tur a ni thung ang. ZPM nihliap kan ti dawn nge lukhum hnuaia Independent a inthlanna chuh a, ZPM an nih vanga thlantlin an nihna hi zah sak a ngai a ni.
ZPM laka mi tam tak (anmahni vote-tute tiamin) beng tithleptu zawk chu helam hi ni lovin, an inthlan thutiam (election manifesto)-a VIP culture tihbo min tiamtute’n an lirthei hmalama MLA tih an târ ve ta tho leh car leina man tihpun pawh an la ve ta tho kha a ni áwm asin. Kan political party leh politician-te hi an inzuar thiam lailéng khawp a, hmeichhe bum nuam an sawi ang hian kan tlu leh dual a. Mahse, thuneihna an han chan meuh hi chuan, vatâwk dang ang bawk an lo ni leh ţhin hi a pawi ber chu a ni áwm asin.