Guest writer
HC Vanlalruata
Ram ka thlir a: CIVIL SERVICE
Union Public Service Commission (UPSC) civil service a Mizoram mi, Mizo an luh lohna hi a rei leh ta viau mai a, lut an awm pawhin tunhma ang ni lovin kum engemawzat danah pakhat emaw an lut pheuh pheuh chauh thin a. Tunhma a IAS siamna khâwl ni mai âwm a Mizoram a awm lai, Mizote hmingthat vanglai kha a ngaihawm ta hle mai. Tunah chuan eng kan ti ta nge ni India ram pum huap civil service (All India Service an tih bawk) a lut chu khawvar lam arsi ai pawhin an tlem ta pharh a. A chhan chhuichhuah a kan kal dik leh loh chuan Delhi-a thuneihna hmunpuia thupui vai tur chu sawi loh Mizoram sorkar hotu lian turte district bawrhsap turte pawh Mizo awm lovin hnamdang hlirin min awp hun a la thleng ngei ang.
Hei tunah pawh kan district 8-a bawrhsap tam ber chu hnamdang an ni ta zel a, district SP te pawh chuti bawk. Chutih laiin civil service lo lamah chuan sorkar hna kan inchuh luih luih reng a. Police silai keng chi mawngphah (constable) hna lak dawnin a za tel tak meuh meuh Master degree nei an intlar tawh a, Vairengte leh Vaseitlang inkâr a hna thawh tum kan nih deuh vek avang heti ni ta hi kan ni ber em?
Civil Service leh hna sang danga Mizoram a cheng Mizote kan luh hleih theih tak lohna chhan hi tam tak a awm theih rualin a langsar zual han chhui dawn ila - Kan zirna kalphung hi IAS, IPS leh IFS chher chhuak pha a ni ta lo a ni thei mai thei. Kan sorkar hmasa khan cheng tam tak sengin Education Reforms Commission a din a. Chu commission rawtna tipuitling tur chuan sum a nei leh hlei lova. “World Class education” min tiamtute khan khawpui a zirtirtu buk lutuk leh thingtlânga zirtirtu awm mang lo pawh an siam rual thei si lo. Heti hrim hrim chuan civil service chher chhuahna tur khawl hi a táwngtawl lutuk tih loh rual a ni lo.
Tunhma a UPSC a thang zu chhuah tam ber thin kha thingtlang mi an ni hlawm a. Tunah chuan thingtlang sikula zirlaite tan chuan kawng a ping zual ta hle mai. Zirna bulthut (elementary education) a zirtirtu nei mang lova thingtlang naupang an awm chhung chuan mithiam chher chhuah hi chu “Kan nghah van piahah a awm” tih ang a ni reng ang. IAS, MCS leh officer dangte pawh sawn kual thei, zirtirtu sawn thei tlat lo sorkar hi kan hrawn rei ta lua a ni ber. Kan zirna kalphung chhia leh sawn kual theih loh zirtirtu kan ngah chhan hi a thiam thiam la lova politics a induhsakna avanga zirtirtu kan lak thin vang a ni ang em?
Chhawr tlâk tura zirlaite chher chhuak thei zawng a hma kan sâwn loh avang hian kan heti mek chu a ni a. Kan tu leh fate chu sap sikulah kan kaltir a, saptawng chu an thiamin an nâl hle a, mihring puitling ni tura zirna erawh an tlachham hle. Saptawng thiam hi a tha e, tawng thiam hrim hrim hi a tha. Mahse, saptawng thiam tak tak, chhawr tlak mang si loh kan chher chhuak hnem lutuk hi a buaithlak lai leh a manganthlak lai chu a ni. Chubakah chuan ngaihsan tur dik ngaihsan kawngah kan inzirtir dan a dik lo.
Hna zahawm kan tehna hi hlawh tam emaw, hlawh baka sum hailuh thiamna leh theihna lamah kan teh tlat pek hlawm a. Dik tak chuan Pastor-te pawh hian an makpa atan chuan hlawh piah lam la lut thei leh sum nei deuh hi an iai chuang lem lo an ti. Chutiang a nih avang chuan mahni mihring puite leh ram tana thawh lam aiin sum lakluh tam theihna tur ûm an tam a. Sum lakluh tamna ngawr ngawr um vanga doctor leh engineer zir leh an nu leh pate’n an zirtir hi an tam a ni mai thei, helamah hian kan ngah deuh tlat a. Civil Service lam awn hi an tlem ta hrim hrim a nih hi.
Civil Service emaw central service lam hrim hrim a kal tum an tlem tak nachhan dang pakhat leh chu Mizoram nuam tih leh chhuahsan hreh vang a ni thei a. Hei hi mahni ram thlakhlelhna mai bakah kan kalphung dik loh vang a nih hmel. Mi state sorkar leh sorkar laipui-ah te chuan officer lian ve tak pawhin lirthei an kawl ve ngai lova, sorkar lirthei a an chuan ve pawhin hna thawhna atan a nih loh chuan a man an chawi thin. Mizoramah erawh chuan anmahni puala an kawl bakah officer thenkhat chuan an tu leh fate sikul kal hruaina tur leh an nupuite bazarna tur thlengin tunhma chuan an kawl thin a nih kha. Hetah hi chuan sorkar hi a chenin an chen a ni ber e.
Civil service emaw central service emaw a thawh chuan Mizoram pâwn a an awmin Income Tax rip tak an chawi a. Mizoram sorkar hnuaia awmte erawh chuan an chawi ve lova, pawisa an hlawh hnem bik a, hei hi state sorkar hnuaia thawh an châk chhan a ni thui thei viau. Chubakah chuan Mizoram pâwn a sawn an ni dawn lo tih an hriatna khan state sorkara thawh lamah an rilru a sawh ngheh tir viau thei. Mizoram pâwn a awm an huphurh chhan hi tam tak chu hnamdang bula chhawr tlak thiamna an tlâkchham vang a ni thui thei viau bawk ang.
State civil service leh a dangte aṭang pawhin an senior hnu-ah IAS/ IPS/ IFS an ni thei tho mai a, hemi hian tam tak chu UPSC ekzam hmachhawn kher a tul tih lohna an thinlungah a tuh a ni thei. Chumi piah lama pawi zet chu kan state service, a bikin organised service kan tih tak tak ang ni lem lote tan pawh a Mizoram sorkar hnuaia hna sang ber ber a a kaisan theih ta hi a ni. Administration lam a training chhuak IAS chauhvin an chelh theih a kan ngaih thin Secretary hnate kha clerk ngawr ngawr atan a lak LDC/ LDA kaisang chho zelin an han chelh theih takah hi chuan UPSC kher a zu ekzam tulna kan hmu ta meuh lo hlawm a ni mai thei bawk. Pu Bantawia’n, “Vânah lallukhum kan khum vek ang han tih te chu, kan khum vek te’n lallukhum ni lovin vantlâng lukhum a ni anga'sin,” a tih ang deuh a ni ta ber e.
UPSC a zu ekzam kha kan zavai a kan tihtur emaw tihna a ni lova, India ram pum leh Mizoram tana a pawimawh avangin kan lehkhathiam theite hi chuan an tih a ngai a ni zawk. Doctor emaw engineer emaw neih tlurh hi ram hmasawnna a ni lova, Mizoram pum leh kan khawtlangin kan mamawhna hrang hrang zâwn a chhawr tlak kan neih zel hi a pawimawh a ni. Civil Service mite hi sorkar tana pawimawh em em, sorkar hnungzângruh (backbone) an ni a, chutianga Mizoram sorkar khaidingtu atan a Mizo officer kan nei lo mai tur ni a lang hi a lungchhiatthhlak lai tak chu a ni.
Sorkar hian ngun taka ngaihtuahin kan zirna kalphung siamthat hi hna hmasa-ah neih sela, chutiang bawkin civil service leh a hnuai lamah pawh a tam thei ang ber kan thalaite an luh theih dan tur a dap a ngai tawh a ni. Thiamna tak tak nei leh chhawr tlâk chher chhuak thei tur zirna kalphung tha hi kan mamawh ngawih ngawih chu a ni a. Chutiang a nih loh chuan balu chunga ui bawk an sawi ang maiin kan chet nasat poh leh Mizote hi kan hniam salh salh reng mai dawn a ni.