TLEM ZAWKTE

CAA chungchang kan ziah a, a chhûng thu (provision) sawi tur chu sawi loh, an duh loh lai tak sawi fak tur hre hauh lova pâwngpaw do ve ngawt, CAA dodál leh duh loh chu intih tunlaina leh changkanna emaw ti pawl an awm ni àwm a kan ziah khan tam takin an haw hle a. Thu feikibar a min khawh fua fua pawh kan tawng nual mai a. Chuti chung chuan dinna ngai-ah ka la ding reng a, “Miin i chunga an tih a i duh tur ang bawkin mi chungah pawh ti ve rawh” tih thu a châwm seilente rilru piansual nasat tawhzia a pholang chiang hle bawkin ka hria. He thu hi heti hian sawi ta ila a awmzia a dik tho awm e - miin i chunga an tih atana i duh loh chu an chungah pawh ti suh, tiin. 

Kan hre vek a, CAA ang chi dan hi hnam tlem zawk (minority community) thenkhatin an do na hle a, a dodàl na ber leh duh lo bertute chu sakhaw zuitu nei tlem (religious minority) an ni a, chutah pawh chuan India rama Muslim-te’n an duh lohzia an tilang nasa ber a, an dodal nasa hle bawk a. Sawi tawh thin angin India hmarchhak biala do nasa berte chu, Assam rama leilung fa Assamese-te leh Tripura leilung fa, Bengali ni ve lo, tlângmi, a ram lo luah hmasatu ni chunga Bangladesh/ East Pakistan aṭanga Bengali lo lutte’n an chim hneh em em tawhte an ni a. An thlaphang a, an beidawng titih tawh a, an dodal dan pawh a hriam hle reng a ni. He hnam pahnih hi chuan a sakhaw zawng ni lovin, an hnam dam khawchhuahna atan liau liau a nih avangin sakhaw thil an ngaihtuah tel lem lo. 

Nikum December thla a Andaman & Nicobar UT khawpui Port Blair-a Cellular Jail kan tlawh tum khan ka thinlungah thil tam tak a lo lut a. British hovin India an awp lai a zalenna sualtu leh, Kumpinu sorkar laka helte an man khâwm a he thliarkar tan ina hrénga râwng taka an nghaisak a, an thah leh an tihduhdah dan rapthlak tak mai kha, zanah a hmun ngei-ah min entir a. An thil min entir hi ‘light and sound’ an ti mai a, eng leh thil ri rapthlak tak bakah milem nen India zalenna sualtute laka sapho nunrâwnzia an tarlanna a ni ber. Japan hovin Indopui-II laia he thliarkar awmkhâwm (archipelago) an hnehchhuh hnu a, sapho leh India mite an nghaisak dan rapthlak tak chu, hetih hunlai hre pha te chuan an sawi uar hle bawk. 

Chutianga ram chak leh ropui zawkte awpbeh, India mipuite’n an ngam loh hnamte laka rapthlak taka an tawrhna chu, India sorkar hian inzirna atana hman áwm tak a nih laiin, India laka nuar leh inlák hran tumte chu nu-nau pawh zuah lovin râwng takin an nghaisa-in an that leh ta tho mai a. Chumi tuartu zingah chuan Mizoram leh Mizote pawh kan tel. He mihring ze chhe tak mai hi kan paih a, mihringte inrapbet leh chanvo inchhuhsak a inhnuaichhiah ang chi zawng zawng kan bansan hun hi a nghahhlelhawm takzet a ni. A chungnung zawk, a tam zawk, ralthuam nei tha zawk leh chak zawk kan nih avanga kan aia chak lo leh dawráwm zawkte diriam a, an chanvo rahbeh sak a, tihduhdah kan sim hi min Siamtu duhdan pawh a nih ngei a rinawm. 

India sorkar a inthlak zel a, tuna sorkar lai mek BJP chu India rama tam ber Hindu sakhaw betute duhsakna uchuak taka duhsak a, Hindu lalram din tuma puhtu an tam hle a. Hei hi a then chuan BJP leh Hindu firfiak pawl ni a sawi Sangh Parivar an tih mai te’n inthup tak chunga BJP sorkar hmanga an thiltum ber (Hindutva) chu niin an sawi a. Sangh Parivar pawl kan tihte hi - Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), Vishva Hindu Parishad (VHP), Bajrang Dal (BD),  Bharatiya Kishan Sangh (BKS) leh Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad (ABVP) te ho sawina hi a ni ber a, BJP hi an sangawizawnpui leh politics lama an hmahruaitu, sorkara thuneihna hmanga an duhaisam tihlawhtlingtu tur a an hmatheh ni-ah an ngai bawk. 

Inthlan hma a an thu lo tiam tawh angin Muslim tam berna Kashmir thuneihna bik (Constitution bung 370-na) an han thiat a. India rama sakhaw betu nei tlém leh hnam tlém zawk, a bikin hmarchhak mite chu kan phu ta lui lui a ni ber a. Kan inhungbikna, constitution bung 371 zawng zawng pawh a nghing ta-in kan hria a, khulamin an khawih dawn loh thu leh Kashmir chu an intiam anga khawih an nih thu an sawi pawhin kan thla a ngam hlei thei lo a ni. Kum 2011 chhiarpui a India rama tam ber Hindu sakhaw betu hi maktaduai 966 zet an ni a, India mihring awmzat aṭanga chhutin za zela 79.8 an ni. 

Hei hi India ram dinhmun a ni a, mihring zia leh nunphung chu a hmalama kan sawi ang khan a tam zawkin a tlem zawk, a chak zawkin a dawrâwm zawk rahbeh duhna pai reng kan ni a. Hindu tam ber hian Muslim leh sakhaw tlem zawkte hi chuti takin an hnuaichhiah duh kher lovang a, chutih lai chuan a firfiak pawl, an tam chhuang a a pawng lai apiang nem hniama lo tuk lawlh lawlh duh chu an awm ngei ang a, mihring heti zat zingah chuan India khawpui liana kutdawh pawh zat meuh lo Mizoram mipui aia tam fe an lo awm a nih pawhin a mawh love. 

‘Ringlo mi’ kan tih, saptawnga - non-believer/ agnostic/ pagan/ gentile an tih mai, Muslim hovin ‘kafir’ an tih, chu chu saptawnga lehlin chuan infidel (ringlo mi tihna tho) hi kan sakhaw be ve lote kan sawi dan a lo ni reng mai a. Sakhaw biak in ang rengah pawh kohhran dang, rin hrang neite chu Kristian tam tak chuan chhandamna chang ve lo turah riak an ngai zu nia! Chu chu Mizote dinhmun a ni a, kan Kristian puite ngei pawh kan rin anga ring ve lo, kan Chawlhni serh an serh ve loh avanga kan Chawlhni a dawr an hawn kan khapsakte, sakhaw dang biate pawh chutiang thova kan Chawlhni a dawr an hawn leh khawlaia thil an zawrh kan khapsak thinte hi kan hre vek.

Sakhaw thil ni lovah pawh kan ‘Mizo Kristian’ chet duh dan en hian BJP leh Sangh Parivar ho sawisel bawih bawih tur kan ni em tih hi i inchhut teh ang u. Mizorama dan kalha ramdang mi lo lut a inbengbel ta te chu dapchhuah a thawnkir tur an ni ngei mai, chu chu sorkarin a tih ngei ngei tur a ni. Chutiang ni lova, hnam tlem zawk awm ve te hi chu he ramah hian an chanvo kan chantir tur a nih laiin, kan rama hnam tlem zawkte kan en dan hi a dik lova, Kristian tih chi phei chu a ni lo leh zual. Hmakhawsang aṭanga kan zinga lo awm tawh Gorkha hote’n Other Backward Classes (OBC) a tel ve an duh laiin tlawmngai pawl thenkhatin an han dal tlat mai a. Chakma leh Bru ho kan en dan pawh hi kan khaw dang se hmuh hú tlat mai a, an chanvo tur an chan ve kan phal lo tlat fo bawk a. Hei hi thil fel lo tak a ni.

India sorkar hnuaia awm kan ni a, sorkar chuan tlángmi leh hnam hnufual kan nih avangin kan chanvo tur min siam sakin hna hmuh kawngah te, zirna lamah te a bika duatin chanvo bil min pe a, hnam changkang leh lehkha thiam zawkte chan ang kan chan ve theihna atan kawng tam taka min hlahthlem bawk. Chutianga enkawl kan nih lai a kan state chhunga hnam tlem leh hnufual zawkte khaichhuak tura an chanvo chantir ve ai a an chanvo chhuhsak leh pe lo tura sorkar nawr kan chingte hi chu thil dik lo hulhual a ni a, a Kristian hauh lo bawk.

BJP te’n sakhaw thil a Hindu ni ve lote an rapbet ti a kan sawi lai leh a bik takin Muslim-te an thliar hrang hle anga sawi a kan tan mek lai hian keini pawh hi inenfiah ila. Hindu lalram siam tuma kan puhte sawisel tur hian enge kan nih bik tih hi inenlet fo a tul a ni. Hmanni lawka zirlaite’n Chakma laka boruak an siam ang chi pawh kha thil tha a ni lo. Hnam tinah, sakhaw hrang hrang betu zingah hian misual an awm vek a, mitha tam tak an awm bawk. Misual pakhatin pawi a khawih avanga misual kan tih hnampui zawng zawng kan han vaihma vek mai thinte phei hi chu a zia lovin a khawhawi zim thlak takzet a ni. Misual chu danin a hrem mai ang chu, sualna nei ve lo, a bikin hnam tlem zawk leh kan zuam a kan ngam zawk an nih avanga uire ang mai a denhlum vek kan tum hi chu a Kristian mawlh lova, hnam mawl leh changkang lo zia diktak a ni.