Guest writer
HC Vanlalruata
PAWL HRUAITU
Mizo hmeichhe pual pâwl lian ber MHIP inthlan apiang maia ri leh hluai thin kha tun tum chu court hial a an inhék kual fé hnuah pangngai ang reng takin an inthlang thei ta a. MHIP inthlan emaw inthlan dawn apianga ri hluai awm thin hi eng dang vang mah ni lovin hruaitu nih inchuh vang a ni a. Inchuh lovin inhnawn zawk sela chuan hetiang hian boruak an nei ngai lovang tih hi a chiang a ni. An inthlannaa an mualpho zual bikna chhan erawh hi chu hmeichhia an nih vang a ni ber a, mipa-in an sawi zui loh leh mualpho lutuk hlauhna avang a an ngawih theihna ang kha an neih ve loh avangin, an intimualpho zual bik thin a ni a. Mizorama pâwl dangte aia an tenawm zual bik em emna a awm chuang lo. An inthup thei lo a ni mai.
Hmeichhia na ná nà chu an ngaihtuahna hi a lo tawi deuhva, an thinrimte hi a rim bik a, an thang mawi lo zual bik tih chu tlâng hriat a ni. Chutiang a nih rual chuan hlawh neihna tur ni bawk si lo, mawhphurhna hlĩr hmabâk a khawtlâng tana rawngbâwl tŭra inpete’n, hruaitu inthlanna a hetiang inhruipawhna leh buaina an tâwk ta ţhin hi chu a zialo hranpa ve hrim hrim a. Hlawh nei tur leh dinhmun ţha chang tura sorkar hna hmu tŭra intlarte’n ţan an la hi chu a ăwm êm êm a. Ram rawngbawlna tia kan sawi ţhin politics khèltute’n, heti taka nihna an chuh ta mai pawh hi a mak lutuk loh chin a awm a, a chhan chu MLA hlawh leh a behbâwm ringawt pawh hi ĩt tham a tam a ni tawh a, an hlawh piahlam a an hamţhatna dawn leh mipui laka an nihna leh dinhmun bâkah, an thuneihnate en chuan chuh luih luih tham a ni tawh.
Kan hriat ve phâk chinah chuan YMA leh khawtlâng pâwl (community based organisation - CBO) hrang hrang hruaitu hi an inhnawn nasa ţhin a. Politics thilah pawh hruaitu nih an inhnawn kan hre pha ve. Ka pa kha rambuai ţan tirh chhoh khan Central YMA Vice President a ni ve a, anni ho pawh kha nasa taka an inhnawn hnu a tlâwmngaih chhuaha hruaitu nihna kha pawm ta an niin, khatih laia kan veng YMA hruaitute khan a hnu-ah min hrilh a. Branch lamah phei kha chuan a hnawnin an inhnawn tak meuh a, tlâwmngaih chhuaha pawm hrám an ni ţhin.
Hun engemawti aţang khan kan khawtlang behchhan pâwl (CBO), a bik takin Central YMA leh MHIP General Headquarters hruaitu nih inchuhna hi sawi sep sep a awm ţan a, tunah hi chuan kan sawi sup sup ta mai a. College kan kal laia Students Union hruaitu inchuhna kha mi state tihdan entawn ang reng, mahse, state dang tihdan anga political party behchhan nei ni lem lo khan, politics thila inthlan ang deuhvin kalpui ţhin a ni a. Chuti chung chuan MZP hruaitute kha chu an inchuh viau ngai lova, an inhnawn viau zawk ţhin. Hun a lokal zel a, MZP pawh hruaitu inchuhna-in a tibuai a, an inthlan chanchin tuihnai lem lo tak kan hre ta zeuh zeuhva. A hnu-ah phei chuan zirlai pâwl chu phelin MSU a lo ding ta hial a, chu'ng zirlai pâwl 2-ah pawh chuan ţang ţang awm a inthlannaa inhruipawhna kan hmu kumtin ta a nih hi. Hetiang kawngah chuan MUP hi an la fihlim a, a lawmawmin an zahawm hle mai.
Political party-te’n an inchuh ngei ngei ţhin a nih bakah, hlawh/lâwmman ţha tak nei MLA-te, hlawh lam ĩtawm tham nei lo mahse, khawtlâng hruaitu nihna a nih avang leh khawtlâng hmasâwnna sum engemawzat khawih theitu village council leh local council inthlan an chuh ţhin hi chu hriatthiam loh ngawt theih a ni lo. University leh college a zirlai pâwl (student’s union) inthlanna hi state dangah chuan Congress, Communist party-ho, BJP leh political party hrang hrangin note a an neih zirlai pâwlte’n an inchuh bawk ţhin a. Hei hi tunhma aţanga an kalpui dan hrim hrim a ni a. Mizoramah chuan chutiangin kalpui ni ve lo mahse, students union (SU) hruaitu thlan hi invawrh lârna ţha, politics khél tura inzirna a ngaih leh SU-in sum hran a neih ve avanga inchuh ve ţhin an ni ber áwm e.
Hlawh an neih áwm kan hriat loh, a chuha chuh tura kan ngaih ngai rêng rêng loh CYMA, MHIP Gen. Headquarters leh state pum huap zirlai pâwl hruaitu nih an inchuh chhan leh hruaitu nih châk avanga an pâwl hruaitu inthlanna a inhruipawhna awm ta fo mai hi a chhan hmuhchhuah tum ta ila, a chhan kan hmuhchhuah hnu-ah chuan an duh phawt chuan a tih reh theih ngeiin a rinawm. Amaherawh chu, a chhan ber hi bânsan ngam loh khawpa hlâwk emaw, anmahni mimal leh chhungkaw tana ţangkai a nih a, chu thlĕmna chu an do zo lo a nih chuan, he kan hnam mualphona tling hial hi kan tibo lawk lawkin a rinawm loh.
A chhan chu kan pâwl zahawm tak takte thiltih hian, hnam pawi a khawih thŭkin hnam mualphona a thlen thei viau tlat mai. Tu’n lo ngai haw lo sela, kan Mizo nula/nuthlawi pahnih/khat sum leh zu duh vanga kan ţhenawm Silchar leh Bagha bâwr vela an zu inzuar emaw, Delhi khawpui emaw a an chét mawi loh satliah ai chuan kan hnam pumpui hmeichhe pâwl hruaitu inchuhna mualphothlâk tak hian hnam mualphona hnuk chu a hnaihin, Mizo hnam mitnaute a khawih fê zawk asin. Mahse, Mizo hnam timualphotu tak takte erawh chu kan hnam hmeichhe zinga hriat hlawh leh langsâr, vantlâng chunglam an ni bawk si a. Veng/khaw pakhata zu rui kawi mai maiin sâwn a thlâk ai chuan an kohhran ţhalai hruaitu mipat/hmeichhiat kawnga chesual chuan, kohhran leh khawtlâng a nghawng na zawk fê ang hi a ni mai.
A chunga kan sawi tâk Mizo hnam behchhan pâwl zahawm leh lian tak tak hruaitu nihna inchuhna leh inhruipawhna a nasat tak chhan ni theite chu:- He’ng pâwl lian hruaitu dinhmun chelh hi -
1) Thawh tur a tam lo nà a, sum leh pai lamah a hlâwk.
2) Thiamna leh nihna lama engmah ni lem lo tan pawh khawtlang/Mizoram puma milâr nih theihna kawng awlsam leh hnai a ni a, a chhenfâkawm.
3) Sorkar hnathawk ni chunga he’ng pawl hruaitu lawk nih tel chuan chanvo (portfolio) ţha chelhin duhna dinhmun (post)-ah a awm theih a, Aizawl khawpui chhuahsana thingtlanga sawn theih lohvin a awm theih.
4) Nupui leh fa, sorkar hnathawkte pawh kawng hrang hrangah chutiang thova vohbik chu an ni.
5) Sorkara nihna lian chelh ni lo chung pawhin pâwl hmingin sorkar hotu liante nen dawhkan kĩl theiin kan awm a, zah kan phur.
6) Sorkar hnathawk ve lo tan pawh sorkar aţanga hlâwkna, contract/supply ilo thawh a awlsam a, a hlâwk.
7) Hnamdang hnena pawl hminga pawisa khawn a awlsam a, mahni hlawkna atân pawh a hman theih.
8) Pâwl hruaitu nihna avănga lăr leh min hriat hlawhna hmang ţangkaiin politics leihlăwn a lăwn chhohva MLA/Minister nih a awlsam. Hei lo pawh hi a dang a awm thei nual àwm e.
Mizo tlăwmngaihna (‘Zonunmawi’ tia mawi taka an lo phuah) behchhana hnam leh khawtlâng rawngbâwl tura inpêkna hi a hlu hlê mai a. A bĩk takin YMA leh tlăwmngai pâwl dangte din chhan leh innghahna chu mahni hmasial lo ni satliah lovin, midang tana inpêkna (selfless sacrifice) a ni. Chutiang a nih lai a ram leh khawtlâng ţhatna lam hawi reng reng lova mahni hamhaina atana he’ng kan pâwl zahawm leh ropuite hman ţangkai kan hreh ta lova, hruaitu nih kan duh luata pâwl hmingchhiatna leh hmaimâwk tur pawh kan pawisa tawh lo a nih chuan, kan inenlêt a ngai nasa khawp ang. MHIP General Headquarters inthlan apianga mualphona tur thil awm ziah deuhthaw hian, an din chhan Mizo hmeichhiate hmasâwnna lam a hawi lo chauh ni lovin, Mizo hmeichhiate timualphotu an ni zawk.
Pâwl zahawm, khawtlâng tana pâwl ţangkai tur, hnam humhalhna kawngah leh Mizote nunze mawi leh hnam ziarâng humhalha chawimawi tura din kha kan tlawmngai pâwlte hi a la ni reng a. Hruaitu nih inchuhna avanga an hmingchhe ta fo mai leh an mualpho ţhin hi a va pawi tak em! Mi chak lo, pachhia, bawrhsawm leh hmeithaite tâna pâwl thlamuanpuiawm ni ţhin kha pâwl ţihbaiawm leh a ţihkhai lo ni ta sela, tuna a hruaitute mawh a ni ang. Pâwl tinah member-te an pawimawh êm êm a, member satliah ai chuan hruaitute an pawimawh zâwk tih erawh hi chu hriat reng a ngai. Mizo hnam tana ding pâwl ropui leh zahawm tak hi hruaitu nih châkna (a chhan chu engpawh ni se) avanga pâwl zahawm lo leh zahpuiawm a siamtu hruaitu in nih chuan ţhangtharin an la dem ngawt ang che u tih hi hre tawh teh u.