TAWNG

Mizoram chhimlam nu pakhat tawngtai ka hriat ve kha saptawng a tam lutuk a, Mizo tawng hi a tel ve deuh zeuh zeuh chauhva, a Pathian khan saptawng a thiam viau a tul ang. Pa pakhat thusawi U Rosangluaia’n (R.S. Rosangluaia, Veng­hnuai) a sawi chhâwn ka hriat pawh - “Deep sea divers te chu bottom of the sea an zuk thlen chuan dangers tam tak face tur an nei a..” - tih vel a ni a. Mizo tawng a awm ve pheuh pheuh a ni. Mingo ngaisang lutuk ho hi an rilru thlâk sak ngawt a harsa viau a nih pawhin, kan pianpui tawng heti lutuka min suasam sak lo tura khap dán awm se a tha ngawt ang. “Jimmy, bedroom light kha han off teh,” tih angah te pawh hian kan Zotawng hian hmun a luah tlêmin a chêp hle tawh a. Zofate zing ami ngei, Bengali ho dèpa an awm rei tawh avanga an hming Bijoy Kumar Hrángkhawl lo ni ta te hi chu, hmun thuma then hmun khat Zofate’n kan la chang a, kan tawngkam tam berah hi chuan Zotawng hian hmun nga a then hmun khat pawh a chang ta meuh lo chu a ni e. 

Hmanni lawk khan Pachhunga University College-ah thu leh hla lam sawihona an buatsaih dawn a, an tihlârna tur thehdarh kha kan lo hmu hlawmin a rinawm a. Chutah chuan “Seminar on the topic of MIZO MYTHOLOGY AND ITS SIGNIFICANCE IN CONTEMPORARY LITERATURE...” tih vel a ni a. Mizo tawng awm chhun chu he sawihona a thupui vaitu tur, C. Lalnunchanga leh Lalrammawia Ngènte te pahnih hming leh an lehkhabu ziah hming a ni deuh mai a. E, ‘Pachhunga’ tih a tel bawk tak e. A thupui ber pawh hi ‘Mizo hmasâng thawnthu chhuina leh tunlai thu leh hla tana a tangkaina/pawimawhna’ tite pawhin dah sela, keini ang duang pawhin kan hrethiam ve mai tur. He sawihona a thupui hawngtu zinga pakhat hi ka bia a, Mizo tawnga an thupui hi an sawi bákah sawihona pawh Mizo tawng veka neih a nih thu min hrilh a ni. Vawiin a MZP (Mizo tawng humhalh kawnga tha thawh tam ber páwl tura ngaih) thuchhuah thupui pawh hi Zotawng a tam viau lo - “MZP Sub-Hqrs Lungsen ten Higher Secondary School ah Programme an hmang.”    

Serlui ‘B’ tuikhuaha thliarkar pakhat hming ‘Hawla Island’ an tih thin chu sorkar tharah ‘Chawngkhupa Island’ tia vuah a nih tak thu an sawi a. ‘Thliarkâr’ han tih ve mai àwm a nih laiin saptawng han hman a ‘island’ han tih khan a ropui deuh sawt a ngaihna a awm a nih hmel. Biakin a inkhâwmte pawh ‘Pathian biak inkhâwm’ ti mai lova ‘praise and worship’ han tih hian, a thlarau deuhin an hria a ni àwm a. Thalai inkhâwmte pawh hi ‘fellowship’ han tih hian a ropui zawk hret a, tawngtaina hmun bik atan a in sakte pawh ‘prayer hall’ tia a hming vuah hian a mawi zawkin kan hre ta tlat niin a lang. 

Hetiang êm êm a saptawng kan uarna chhan hi mingo ngaisâng lutuk leh an tihdan apiang mai kha Pathian thu leh a dik ber emaw titu, kan kohhran hruaitu hmasa leh tun thlenga hruaitute-a puh loh a har ngawt mai. Rev Lalnghinglova lehkhabu ziahah khan, kohhran hruaitute’n sap lukhum khum leh zing insawizawina a khawlai a ui kaih thleng a sapho tihdan an entawn nasatzia a ziak lang a, kha khân nghawng a nei thui khawp mai. Kan Zosâpte thu leh hla a Zotawng hman dik loh târlang thintu J.F. Laldailova kha khatih lai huna Mizo pa langsâr leh a hunlai a thu leh hla lama ngaihsân hlawhte’n, thu feikibâr hmangin an khawh rawn luai luai rêng a nih kha. Dungtawia kha a mal tan rei ngang mai a, tunhnu hian lamtang chu a neih belh tam viau tawh mai thei a, a hunlai kha chuan ui dawih zâwk ang maiin an bauhin an chin rawn luai luai mai a ni. 

Dik tak chuan Isua Krista pianchamphaphâk, khenbeh a nih champhaphâk leh a thawhlehna champhaphâk kan serh/lawm dan zawng zawng pawh hi, kan kohhran hruaitute hian sapho tihdan ang diak diaka ti turin min kaihruai a. Mizote’n Krismas kan hman dan hi Bethlehem lam hawi aiin sâpram a vûr tla leh a behbâwm kha Kristian sakhaw kalpui dan dik ber ni áwm taka zirtir kan ni a. Christmas tree, snowman, mistletoe, boot, santa claus, sleigh, reindeer leh a dangte hian, Bethlehem a piang leh a pian chanchin ziahna Bible nena inlaichinna a neih àwm reng reng kan hre lo. Isua thawhlehni a ‘Easter egg’ an tih mai, rawng hmanga artui cheimawi an sem a an ei thin takte hi, A thawhlehna nena a inzawmna àwm reng reng kan hre lova, sapho tihdan a nih avangin Mizote hian kan entawn mai mai niin a lang. Bible-ah phei chuan a lang lo hrim hrim. 

Saptawngin Mizo tawng a dip ral a, Mizo tawng hi nakin lawka tawng thi zing ami a nih lohna turin kohhran hian mawh a phur a thui viau mai a. Tawng ral/thi mai tur han tih mai hian kan hrethiam emaw? Latin tawng hi a ral tawh an tihna chhan chu, a hmangtu hnam an awm tawh loh vang mai a ni a. Catholic leh Orthodox puithiamte chuan kohhran serh leh sàng leh chhampual velah Latin tawng an la hmang nasa hlê a, mahse, a hmangtu hnam an awm tawh lo thung. Chuti chung chuan kan Mizo thuhriltute’n saptawngah chuan, Latin/Greek/Hebrai tawngah chuan tih an chin viau hunlai hun ang deuh khan “Lalpa chu i hnênah awm rawh se” tih ai chuan ‘Dominus vobiscum’ han tih khan a thufun, puithu leh thlarau riauva ngai kha an awm a. “I hnenah thlamuanna awm rawh se” han tih satliah aia ‘Pax vobis’ han tih kha ril zawk hle a ngaihna an la nei ve miau a ni. 

Hei hi tawng hnukchhattu a kan puh chiah loh pawhin tawng thihna a mawhphurhna inhlip thei lo khawpa inrawlh thuk chu a ni hrim hrim. Kohhran hruaitu leh kohhran thalai hruaitute’n Mizo tawng aia saptawng an uar zawk reng a, kohhran thiltih engemaw hlek, Mizo tawnga dah theih reng a saptawng a dah kha changkáng zâwk leh ‘thlarau’ zâwk a an ngaiha an pawm tlat chuan, he Mizo tawng hi a dal telh telh anga, a la thi/fam ngei ngei ang. Kohhranin Mizo nuna thuneihna a chan thukzia leh a kaihhruai nasatzia hre chiang tân chuan, râlkhel dâr vuak a ngai tlat tawh a ni. Saptawng chu sawi loh, Mizo tawng hrim hrim pawh hi biakin chhungah an pâwngsual nasa lutuk. ‘Vawiinah’ tih mai tur ‘vawiinni-ah’ an tih tlat te hi kan Mizo tawng nâka chemte a vih ang mai a, a nun tiderthawngtu ni pha a ni. Thangtharte hi chuan ‘meien bei’ an ei bik dawn tawh niawm tak a la ni zui. 

Hetianga kan kohhran hruaitute’n Mizo tawng an pâwngsual rawn mek lai hian, naupan’ têt aṭanga kan tu leh fate lehkha zirtirtu sikulte hian Mizo tawng rahbeh a, a ralna tur kawngah hian tan an lo la la zui a. Saptawng ngaihsàn leh saptawng thiam kha lehkha thiam tehna ropui leh pawimawh ber leh zirna-in a tum ber emaw ti ho, lehkha thiam intite hian kan Mizo tawng hi an han suasam nasa khawp a, rapthlâk tham a ni. Saptawng thiam kha lehkhathiam emaw tihna thinlung aṭanga lo chhuak chuan, saptawng thiam kha zirna khawvela pawimawh berah an ngai a, an sikul, sap sikul kan tih mai a zirlai naupang té tè te chu an sikul hung chhûngah Mizo tawnga tawng an khap ta a, hei hi Mizoramah hian a taka kan tawnna a rei tawh hle. 

Zirna dik takah chuan thiamna hi mahni tawng ngei aṭanga dawn hian a chiang ber a. Chhiarkawpa belh leh paih leh sem leh puntir hi a bul thumah chuan Mizo tawngin zir ila a chiangin kan bel zui ber. Kan len’ deuh hnu chuan ‘mathematics’ te tiin, ‘arithmetic’, ‘algebra’ leh ‘trigonometry’ te tiin Mizo tawnga kan neih bâk kan zir a tul thei. Saptawng ami kan hman hlen tâk ‘curfew’ tihte ‘law and order’ leh thumal thenkhat, Mizo tawnga kan la neih lohte hi hman tálh tum tur tihna lam ni lovin, Mizo tawnga kan neih sa reng a saptawng hman hrâm changkànna emaw kan ti tlat hi bânsan a ngai takmeuh a ni. 

Sâptawng kan zah a, kan ngaihsan em em chhan hi sawi tâk ang khan min awp thintu mingo ngaihsanna aṭanga lo chhuak, sap hovin kohhran hruaitute an sal behna aṭanga an la chhuak thei lo kal zêlin a hrin a ni a. Saptawng inthiamtir tum luatah zirna lama naupang nun insiam lai taka Mizo tawng hman kan han inkhapsak ta mai hi râpthlâk tak a ni. Hnam changkâng apiangin zirna, anmahni pianpui tawnga zira thiam hi a bel ber tih an pawm laiin, saptawng kan ngaihsàn luatah kan tu leh fate kan tichhe nasa tawh hle. Saptawng hmang uar ber ber tam tak hi saptawng thiam ziktluak lo an ni duh hle lehnghal a, ropui a an hriat avang leh saptawng an hman avanga miin ngaisang dawn a an hriat avanga uar ve ngawtte an ni. 

Thenkhat phei hi chuan Mizo tawng pai, thiam lo leh ziak dik thei lo nihte hi an chapopui emaw ni leh nghal ni. Kan Mizo tawng/ Zotawng hi humhalh a ngai a, a tidaltute hi a humhalh kawnga mawhphur zual an nih rualin, sorkar leh tlawmngái pâwlte pawh a taka an chêt a hun ta hle mai. Kan khawtlângah kan pianpui tawng hi zahpui lovin hmang uarin hmang dik ila, kan humhalh ngei ngei ang tih a chiang a. Chumi atan chuan kan rilru puthmang hi kan thlak hláwk a ngai ta a. Kan hnam tawng hi tuma’n min vuakhlum sak dawn lova, keimahni hian saptawng ngaihsan luat avanga kan zahpui a a tichhe zawnga kan chêt zui zel chuan mahni tawng hnuk chhattu kan la ni ngei ang.