KHAPISTAN

Kum 1947 a Kum­pinu sorkarin a awp ram ‘British India’ a chhuahsan dawn khan, sakhaw hrang lian pui pui pahnih zuitu thenkhat duhdan angin ram pahnihah thendarh a ni a. Hindu tamna ram chu India vuah zuiin, Muslim tamna ram chu Pakistan tia vuahin ram hrang a lo ni ta a. ‘Pakistan’ tih hi British India hmar lam bial panga - Punjab, Afghania, Kashmir, Sindh leh Baluchistan te hming la khâwm a phuah a ni a. Pakistan awmzia chu mithianghlimte ram emaw ram thianghlim emaw (land of the pure) tihna a ni. 

A tlângpuiin Muslim ho hi sakhaw la urhsun êm êm mai an ni a, mi that tura an um lai pawh hian, an tawngtai a hun chuan Mecca lam hawi nia an hriat lam hawiin an tawngtai a, an tawngtai zawhah an mi thah tum chu an um leh mai thin. Engkim mai deuhthaw hi an khap a, an hmeichhiate phei chu an mit zawn chiah, an hmai tuamna verh kuak an phalsak ve chauh zu nia! Khawvêl ram 13-in zû an khap a, Muslim ram vek a ni a. Muslim ram hi a thianghlim (pawikhawihna lam a tlêm) tlângpui a, mahse a zalên ngai lova, sakhaw hmanga inawp a nih piahlamah sakhaw hmingin khua-leh-tuite nasa taka rahbeh an ni deuh vek a. NRI pakhat, Oman a awm thinin a sawi dan chuan, Saddam Hussein-a lal lai khân Iraq ram kha a zalên zâwk phian a ni àwm e. 

Muslim tamna ni si lovah chuan Mizoram hi khap tamna ber a ni hial àwm e. Chuvangin kan state hming hi thlâkin ‘Khapistan’ (‘h’ tellova remkhâwm chuan ‘Pakistan’ thumal pawh a chhuah theih hi) tia vuah mai a máwi a ni. Mizo zingah hian thil engemaw hlek, thil tha lo anga lang thlenga khap vek duh, duh fir tak tak hi an han tam mai mai khawp a, chu’ngho tam tak chuan véng leh khaw mipui zinga a langsâr leh nihna chelh an ni duh hle a. Nihna chelh tuma ngawr ngawra chet ching an tam viau bawk àwm e. Thenkhat duhdan ang tak hian kan awm tak tak dawn chuan tan in (jail) a kan luh vek a ngai hialin a rinawm. 

Tun hnaiah Aizawl Dawrpui khawtlâng hruaitute’n Assam Rifles Quarter Guard hnuai kawngpui a chaw dawr veivâk (food truck) ding thinte din an khap tâk thu a darh a. A zia lo thin ngei mai. (Nikum kum bula Tahan khawpui a kan han zinnaah Myanmar Mizote khian Mizo tawnga kan neih chiah loh hi zo tawnga dah an thiam hle tih ka han hria a. Restaurant hi chaw-dawr an ti mai a ‘solar energy’, helama nizung chakna kan tih duahte hi ‘ni-thâ’ an ti mai a, a tawi fel tha êm mai a, an tawngkáuchheh kan han entawn a nih hi.) Khap theih apiang khap tuma sakei koham ang maia vak ruai hi Mizo zingah hian kan intodelh ngawt mai! 

Dawrpui vênga awmte hi sumdâwng deuh vek an nih avang leh a tlângpuiin Mizo vântlang zinga sum leh pai lama nei (hausa) tura ngaih an ni a. Sumdâwng chhungkua deuh vek an nih avângin, midang sumdâwng leh sumdawn dân kalphung pawh hrethiam tura ngaih an ni bawk. An véng chhung ni a hriat huam chin a zinglam dar 2 aṭanga khawvâr hnu darkar engemawzat thlenga kawngsira thingpui leh a hmeh zuarte hun rei tak harsatna nei lova an sumdawn tawh hnu a, chaw-dâwr veivák zan dar 10 vel thleng inhawngte an ngaithei lo ta êm êm mai lawi si hi in itsikna a nih loh chuan engemaw hriatthiam loh leh thu inhmuh fuh loh vâng a ni ngei ang. Sumdâwng na ná nà chuan sumdâwngte chu hriatthiam áwm tak a nih lai a, hetianga an che tlat mai hi Mizo thinlung, engkim mai, thil tha lote leh tha lo anga langte chen a khap vek duhna aṭanga lo chhuak vang em ni tih hi ngaihtuahna a lo lut hmasa a ni lo thei lovang. 

Mizote hi mahni hma kan sial viau mai a. Kan sumdâwng tam tak hi phairam aṭanga an bungraw/thawmhnaw lâkte man to uchuak lutuk tak mai a, an Mizo Kristian puite hnena hralh duh leh hralh thin an ni a. Midang itsik an tina hle bawk. Sum an duh viau rualin dâwr zawng zawng (bandh vang emaw kawngzawh vang emaw a) khar vek a nih dawn chuan an hahdam theihna ni-ah an ngai mai a, hawng bik an awm erawh chu an ngaithei viau hran lo. Midangin an hàwn bik loh chuan an hloh bik dawn lo tih an hre miau a ni. Hetiang a nih lai hian, sapin ‘unholy hours’ an tih mai hunlai, zing khawvar hma a khaw thim zual lai, misualte leh thlarau vâkvaite chét hun nia an sawi thin laia thingpui leh a hmeh khawláia zawrh remti a. Dawrpui a chéng sumdâwng tam berin an dâwr an khar hunlai tho - thimhlim aṭanga zan lam dar 10 vel thleng chauh tal pawh, chaw dâwr veivák inhun an phallo tlat thung erawh hi chu a khaptute’n a chhan tha té an hria ang chu maw. 

Assam Rifles Quarter Guard thlang kawngkual zau lai a chaw-dâwr veivák hawn an khapna chhan ber ni a sawi, zurui, ruihhlo rui leh hmeichhe awm tha duh lote an tam tih hi chhuanlam tling hauh lo a ni. Helai hmun hi mihring chênna in tamna hmun a ni lova, a kawng a zau bawk a, a rem hle a, an sawi ang hian thil ei duh pungkhâwm zingah chuan, KṬP member vek an awm lovang tih chu a rinawm. Chutiang a nih chuan Aizawl Làmmuala zâna inkhelh zawng zawng hi khap chi a ni ang, hetiang hunah hian zu nam leh ruihhlo khawih chu an tam zawk daihin a rinawm. 

Hetiang mihring dukdak lo, mi pangngaite nun tibuai a tiralti thinte, mi pangngaite punkhâwm khapna chhuanlam atan a hman hi thil dik a ni lo hrim hrim. Dân bawhchhia a khua leh tui thate nunphung tibuai a harsatna siamtute man theihna chu dân a awm a, an pawikhawih a zirin a mantu tur dân kengkawhtu Police te leh department dang an awm a, a hremtu tur court a awm bawk. Kohhran zaipawl hla zirna bula zurui buaina siam an awm avangin, zaipawl hla zir kan khap kha a dik thei lovang, dânkalh a zurui leh buaina siamtute kha thuneitute’n an senghawi mai zawk tur a ni dawn lo’m ni? Kan thalaite’n hna thawh an tum lova, an nu leh pa upa lam thawhchhuah an ring hi a dik lo tiin kan áu kan áu a, anmahni kutké-a ding tur zawnga hna an thawh kan khap leh si dawn a nih chuan, he ram leh hnam hmabâk hi a thim khawp ang. 

Kan véng leh khaw dinhmun theuh hi i ngaihtuah chiang teh ang u. Nula tlangval tlêm te chu awm tha duh vak lo an awm ve deuh zel a, mahse a tam zâwk fê, za zela 80 aṭanga 90 tal hi chu mi pangngai an ni (chhungkua leh khawtlâng inrélbàwlna pangngai hnuaiah chuan) tih hi a chiang. Helai takah hian kan sorkar thiltum pawh hi ngaihtuah chian a ngai viau. Kan thalai awm tha duh leh hnathawh tum, thil tak tak ti tura inkâu mêkte aia ruihhlo ngáite ringawt buaipui a, ruihhlo ngái enkawlna lian ber din han tum ngawt mai te hi ngaihtuah chian ngai tak a ni. Awm tha duh ngawih ngawih ngaihsak lova, awm tha duh lote tâna sum sen chiam chiam hi ram leh hnam hmasawnna kawng a nih a rinawm lem lo. 

Mizote hian sual leh thil tha lo kan tehna hi kan chian a ngai khawp mai a, thil tha leh tha lo leh ngaihsân tur leh hmuhsit tur kan thliar hran thiam hi a pawimawh tawh takzet a ni. Mi nunna lâksak (tualthah) te, tihnat (kutthlâk)te leh pâwngsual te hi mahni mihringpuite lak a pawikhawihna lian tak a ni a, chutiang a nih rual chuan tualthahna hmanrua atan a tute’n emaw an hman, silai, chemte, thingfâk, hreipui leh chempuite khap hi thil kalphung a ni lo hrim hrim a. Pawngsualna hmanrua pawh khap ngawt chi va ni suh. Amah mai a sual ni lo, hmanraw satliah ni ve mai, mihringin a hman sual (abuse) avang mai a khap duhna hi thliarkâr rilru aṭanga lo chhuak, mahni hmasialna hniam ber thinlungin a hrin a ni. 

A tawp berah chuan, ngaih pawimawh ngai tak pakhat, Mizoram a kan hriat chian loh em em chu,  thil hrang hranga thuneitu hi tunge tih hi a ni. Department hrang hrangin thuneihna leh mawhphurhna an neihte tichiangtu tur ‘Government of Mizoram (Allocation of Business) Rules’ hi kan sorkar hian a nei ve ngei a. Mahse, vawksa man bituktu turte, sawhthing man bithliahtu turte leh harsat laia buhfai man thununtu tur pawh hi kan la chiang meuh lo chu a ni àwm e. Ruihhlo leh a zuartu man theitu turte, ruihhlo man sa dahthatna enkawltu turte, thubuai a fel hnu a tichhe theitu turte hi dânin a ziak vek chungin a duh duhin an duh dàn dánin an ti mai mai a ni, dân hian awmzia tak tak a nei tlêm hle he ramah hian. Zu khapna dân kum 20 zet kan hmang tawh a, tunah kan hmang tan leh a, tunge zu man thei tih leh thuneitu hi (dânin ziak mahse) kan chiang lo, a pâurâu apiang thuneihna a ni ta ber àwm asin. 

Mizoram khawpui ber (capital), Aizawl khawpui hi kum 11 hmalam kha chuan thingtlâng inélbàwlna ang thovin, Village Council (VC) tam tak rorèlna hnuaia awm a ni a. Kum 2008 aṭang khan Aizawl Municipal Council (AMC) kan nei ta a, chu chu Aizawl Municipal Corporation tia vuah a lo ni ta. Mahse, kan hawiher en hi chuan khaw te reuh té tè awmkhâwm ang chiah kan la ni a, Kan khawpui roréltu sorkar (AMC) hi dânin thuneihna sâng tak pe mahse kan palzût nasa hle mai. Local Council-te’n an huam chhûngah an duh duhin dân an siam chawp a, an pawngtal mai mai a la ni rih a. A hminga thuneitu leh dân awm si, a pawr pawr an thu mai ni si hi kan dinhmun dik tak chu a ni a. Kan ram hi khua a la vâr lo chiang ngawt mai.