AIZAWL

A kal fo thin tam tak pawhin kan hre lo mai thei a, Delhi khawpui khu India ram khawpui ber a nihna bakah danglamna riau an nei zu nia! Delhi hlun zawk (Old Delhi) lam khu zu bel chiang mah teh u, kumtina India ram zalènna ni champha apianga Prime Minister-in mipui hma a thu a sawina thin, Kulh Sen (Red Fort/ Lal Qila) leh a hmar lam pang khu an hnam nun hlui la vawnga la vuan nghet tak maite chênna vêng a ni a. Mizoram thingtlâng khaw inlungrual tak nên chuan tehkhin chi a ni kher lo mai thei a, mahse, Old Delhi hi New Delhi lam nên chuan chhim leh hmar ang hlauh a ni. Tunhma a Moghul ho lal lai a an nun hlui khân an zià khu a la ti nghet churh mai a, vaiho rau rauvah chuan an bula awm pawh ziaawm tak a ni a, mikhual chunga that chhuah kawngah pawh zia-awm tak an ni. 

Ka Bengali thianpa sawi dan takin, Delhi hlun zawk ang lo takin New Delhi lama chêngte khu chu râltlan rilru (refugee mentality) pu hlir emaw tih mai tur an ni thung a. A mipui tam tak khu he khawpui a chêng nghet ni lo, politics thil avanga nihna an chelh chhung atana châm ve chauhte, sorkar hna avanga awm rih, sumdawn vangte leh lehkha zir vangte a khawsa an ni hlawm a. Chik deuhva han titipui chuan Delhi khawpui inti tâtu leh neitu nihna thinlung rêng rêng pu lo, an hnâ, eizawnna leh zirna an zawha an kalsan huna anmahni state/khua a kir leh mai tur an ni tih inhre kár hlir an ni a. Chu chu kan thianpa-in ‘raltlân rilru’ a tih chu a nih hmèl e. 

Râltlan rilru ti a kan sawi hian kawng eng­emawzât a kâwk thei a, a langsâr berah chuan an chènna mêk ram/ khaw laka rinawmna nei lo leh hmangaihna nei lo, ren hauh lo leh duat rêng rêng lo tiin kan sawi thei àwm e. America ram pawh khu a tira lo luahtu Red Indian kan tih maite’n duat leh hmangaih taka an lo enkawl thin kha mingo hovin an zu phingchil tak tak mai a, a ramngáw a cherêu nasa-in nungchàte pawh dim baksak lova suatin, sum siamna atân an phaizawl ramrài (prairie) uih hum hum khawpin an that buaih buaih mai a nih kha. Hemi chungchanga Indian lal ‘Chief Seattle’ (1786-1866)-in a thuziah/ thusawi khan neitu nihna thinlung leh râltlàn thinlung neitute’n humhalh leh tihchhiat kawnga an thàthawh - a that leh pawi dan a sawi chiang hle àwm e. 

Tun hnai a Aizawl khawpui a veng lian leh hausa pahnih - Zarkawt leh Chanmari - khawtlâng inchemhar chiam mai khân thil tam tak min ngaihtuah chhuahtir hlawm àwm e. Mizoram khawpui ber (capital) pawh ni satliah mai lo, tualchhûng inrêlbawlna leh rorêlna (local-self government/ municipality) nei hrang ngat tawh Aizawl khawpui a cheng tam takte thinlungah hian râltlan rilru a la lianin a bet nghet hle tih hai rual a ni lo. Rambuai lai a India mi nih duh reng reng lohna thinlung, ‘Mizo’ intih tlat leh Hindi pawh thiam duh lohna tlat ang kha chu a ni hranpa lova, a chhan bul ber chu Aizawl neitu ni a inhriat lohna thinlung aṭanga lo chhuak, vêng bil thinlung, thliarkâr rilru diktak irh chhuah a ni. Aizawl mi nihna-ah hian tam tak chuan rinawmna kan nei thlâwt lova, kan awmna vêng tana kan rinawm zâwk zia leh kan tan dan hi a uchûak em em bawk. 

Mizote rilru hrim hrim hi hetiang kawngah hian a tenawm khawp zu nia. Thenkhat tawngkam hman uar tak han hawh ta ila - ‘Mizo Tribal Kristian’ te hi Pathianni a inkhâwm thup thup, tawngtai tam leh Pathian thu sawi tam ber hnam kan nih lai hian, Muslim nen in anna tak kan nei a. Muslim pa-in mi thah tuma a um lai a, a tawngtai hun a lo thlen a Mecca lam hawi ni a a hriat lam a a tawngtai phawt a, chumi hnu a zahngaihna nei chuang hauh lova a mi thah tum a um chhunzawm leh hi kan ang hle. Nuho Inrinni zing tawngtai inkhâwm bângin zak map lova vawksa an chuh hi chu népte a ni a, ‘Kristian tha em em’ ho hian an vêng tlangvâl ruang chharna veng chu zir chiang hman hauh lova thah chimih ve mai tumin an pan fo mai a - chumi vênga chêngte chu ISIS emaw leh tu dang ni lovin ‘Mizo Tribal Kristian’ te tho kha zu nia! 

Chutiang chu kan nih miau avangin Mizo nihnate, Kristian nihnate pawhin kan Mizo Kristian puite nen hmangaihna dika a phuarkhawm loh kan ni a. Presbytery inkhawmpui a palai kalte chu an thlen inte nen êm chuan a tuk lawkah an inhmu-sakhi kher lo mai thei tih ang chauhva inzawmna dawrâwm a ni. Aizawl khawpui a cheng satliahte phei chu ‘Aizawl’ khawpui hian a phuar khâwm mawlh lovang tih chu a rin theih mai awm e. New Delhi kan sawi rualin anni khu vêng leh vêng an intihbuai tak àwm thâwm kan hre lem lova, Karol Bagh leh Connaught Place thalaite an véng nula laka thikthu chhiat vangin an intibuai tih ai chuan, Hindu leh Muslim emaw Hindu leh Sikh intihbuai thute chu thil hriat awm hnai zâwk tak a ni. Aizawlah hi chuan Aizawl mi ni lovin ‘chumi vêng’ mi nihna nei hlir kan la awm khâwm a ni àwm asin. 

Aizawl khawpui a awm hlun tak pakhat chu hetianga Aizawl khawpui mi/veng thenkhat súkthlêk dan hi enge a chhan ni a a hriat ka zawt a. A sawi thui viau nà a, kai tawi ta mai ila. Tam tak hi chu Aizawl a awm hlun tak tak ni lem lo leh khaw dang aṭanga pémte rilru ni a a hriat thu a sawi. Rambuai hlim chho khan Mizo Union mi tam tak chu sahimna zawngin thingtlâng aṭangin Aizawlah an pém lut a, raltlân anga enkawlin Tuitu (Electric Veng)-ah an awmkhâwmna tur siamsak an ni a. Chuta tang chuan hmun hrang hrangah an awm darh ta a ni a ti a. Aizawl chhim lam, Mission Veng, Thakthing, Venghnuai, Kulikawn leh Tlangnuam véngte bakah Venghlui, Chaltlang leh hmun thenkhatah tlang hrang chang lal an awm chungin, khatih lai khân Aizawl hmun thenkhatah hmun ruak a tam viau a, chu chu an hnawhkhat chho ta zel a ni. 

Mizo ze pakhat lang chiang tak chu, kan khaw hlui ngaihna leh chumi anga hriat reng nih kan duhna hi a ni. Rambuai laia khawkhâwm vanglai pawh khân an khâwmna khuaah khân an khaw mite bik awm khâwm bit deuhna vêng hmingah, an khaw hming an chhawm tlângpui a. Chutiang chiah chuan tun thleng hian Aizawl khawpui a kum tam tak lo awm tawhte pawhin khawi khaw chhuak pawl emaw chu an din deuh vek hi. Hei hi hnam kan nihna a kan insuihkhâwmna dal fotu leh khawpui a awm thiam lova inlâkhran leh thliarkár rilru put hmang bakah rote-kâwla-sepa an sawi ang nun dik tak kan ram khawpui a kan chhawm luh chiang tak chu a ni. Lan’sarh leh hruaitu nih châk uchûakin a hrin, veng hruaitu nihna kherh avanga vêng bil thinlung chawhthawh chiam chingte hi chu kan intodelh hle.

Aizawl khawpui a khawi emaw khaw chhuak pâwl dinte hi han ngaih mai chuan a tha viau a, an khaw hlui a thiante leh chhûngte nena la inpawh zuina tha a awm na’na an din tiin an sawi ang. A nihna takah chuan chhiat ni that ni a kal tam leh râltu tam tih vel nih duhna leh chapona thinlung pawh a tel chiang mai. (Local channel TV a zualko puanna a an chhuahna khua tarlan thin hian a tilang chiang viau awm e). An khaw hlui hmasáwnna atana Minister-te leh sorkar dawrtu atan te an tangkai a, sorkara nihna sang chelhte phei chu sum thawhtu atan pawh an tangkai an ti bawk ang. 

An chen’ ngheh tawhna leh an lu nghahna tur Aizawl khawpui a inbêngbela awm reng si a, khaw dang insuihkhâwm pâwla la tel reng mai chu, nupui fanau neih hnu a tleirawl ngaihzâwng la thlah theih hauh loh ang deuh a ni àwm asin. Aizawl khawpui pum huap hruaitu ni pha si lova mahni veng bil tala lansarh leh lal hrawt tumte hian he khawpui hi thinlung lamah an thendarh nasa hle-in he inlâkhranna rilru hian zung a kaih thuk hle tih chu khawpui chhûnga véng leh véng inepna thleng hian a rawn pholang ta thin a nih hi.

Chanmari leh Zarkawt vêng inep chiam mai kha han ngaihtuah chiang ve teh u. An veng pahnih leh a mi chengte tân khan enge tangkaina awm le? An vêng kha zauh phah hret ta sela enge an tân hlawkna hlawih tur awm aw? Nihna duh tute-emaw fuihpawrh vanga thil thleng a nih loh vêk chuan mahni vêng tan hluah hluahna thinlung zim takin a hrin a ni mai. Veng bil tan ringawta ngaihtuahna sêngtute avangin Mizoram pum tà, Aizawl Civil Hospital ram zau fê chu sahthlâk a ni tawh a, veng khat tâna sum hmuhna hmun tha tak din a ni. Chutih rualin he damdawiin tihlenna tur sum cheng vaibelchhe tél chu kan dawn loh phah ta a, ram mipuiin nasa taka kan hloh bâkah kan chêp phah hle. Rilru zim, mahni veng chauh veitute thiltih rah chu hetiang hi a ni.

Aizawl khawpuia chêng tam takin he khawpui, an neihchhun hi neitu nihna thinlung an put loh avang hian neitu nei lo ang maiin a awm rei ta hle mai a. Véng bil chauh ngaihtuahna leh véng pakhat than leh hmasâwn duhna thinlung ringawt neitu an tam avângin ‘Zâwlkhawpui’ hi a riang rei ta hle mai. Aizawl khawpui chhunga véng hrang hrangte hi kawtthlêr hming anga hmunhmá hriat hranna atan chauhva kan hman a, he khawpui hi kan duat a neitu nihna tak tak nen a kan enkawl hun a nghahhlelhawm tak meuh a. Local Council hrang a awm tul kan tih loh hun leh a awm tawh loh hun a nghahhlelhawm a. Chutiang pawm thei lo rilru pu hlawm khâwm kan nih chuan, khawpui sorkar (AMC) hi kan phu thlawt lo tih hi kan pawm ngam a ngai thung ang.