MAU-RUA

Mau leh raw (rua) chungchang hi tunlaia kan sawi tam ber a ni hial mai àwm mange. Kan Chief Minister berin a buaipui a, a vei a, a sawi nasa bawk a, a ram pumin kan sawiin kan buaipui zui luai luai a. Rah tha a chhuah ang nge, he mau-raw policy hi sorkar hmasa lam ruahmanna hrang hrang ang thovin a thâmral leh mai ang tih chu hunin a la hril ang chu. Mithiamte’n an sawi dan chuan, India ram hi khawvel puma China dawta mau leh rua nei tam leh hmang nasa ber a ni a, India ramah rau rau chuan Mongolian thlah tamna, hmarchhak bialah mau-rua a tam lâwt lak a. Hmarchhak state zingah Mizoramin mau-rua a ngah ber a, Meghalaya in a dawt. 

Heti khawpa mau leh raw lama Mizoram a hausak laia kan hmang tangkai hlei thei lo hi  inenfiah chu kan ngai khawp mai a. Hman tangkai a nih theihna atan a tan lák tuma vei em em nia lang, kan Chief Minister avang hian hmang tangkai thei tur leh kan ram economy châwikàng pha turah i ngai teh ang. Thenkhat hian a lehlam zawngin an sawi thiamin an sawi nasa hle a, chutihlai chuan tuichilh nei ram hruaitu lû kan nei hi a lawmawm ka ti. Vei nei lo, ram leh hnam hmasawnna atan a tuichilh pawh nei lo, lalna leh thuneihna chiah âtchilh politician-te ai chuan tun a kan Chief Minister hi ngaihsanawm tak niin ka hria a. A hlawhtlin ngei theih na’n duhsakna kan hlan nghal bawk e.

Chutianga duhsakna kan hlan mék lai chuan, kan kalpui dan phungah hian ngaihdan thawh ve a thiangin a hun lai tak pawh niin a lang a. I han thlasik maupuah phawng phawng mai teh ang – Pakhatnaah chuan kan Chief Minister-in ramdang mau a tuipui hi a that lohna a awm thei a, a lo tha reng thei bawk a. Fimkhur erawh chu a ngai khawp mai. Ramdang leh state pâwn aṭanga mau/rua lakluh a pawi ringlo tute chuan kan zo-âr aia hlâwk zawk, broiler leh layer kan lakluh thute, zo vawk leh zo bawng thlenga a aia lian zawk leh hnutetui tam zawk kan lakluh, kan hlâwkpui dante an sawi a. Kan zo vawk aia sapram vawk, Yorkshire leh Nottinghamshire hlâwk ziate, kan tual bâwng aia Shillong lama an bawng châwkluh len zawk zia leh hnutetui ngahzia phei chu an sawi thiam hle ang.

Kan zobuh aia hlâwk zawk, kum khata vawi 2 aṭanga vawi 3 thar thei kan lâkluh a hlâwk zawk zia thlengin an sawi ang a. Sangha thlengin Mizorama la awm ngai lo kan lakluh leh sangha dila kan khâwi tlânglàwn tak ho tui zia thlengin an sawi thei bawk ang. Sawi duh phei sela chuan kan Derhken leh Nuaithang ngawt ai chuan Anthurium pangpâr chu hmun danga hralh sum atan a a tangkai zawk ziate, kan Mizoram tualto pangpâr tam ber pawh ramdang pangpâr man man zawk hmanga thlâk deuh vek tawh a nih dante min hrilh thei ang. Bawrhsaibé te, tomato te bakah kan rama la awm ngai lo, Israel serthlum leh grape chikhat Bangalore Blue te pawh an la lut a, an ching alawm an ti ang. A dik vek mai.

Heti a ni chung hian kan rama tualto nilo, ran leh thlai emaw hnim leh thing lakluh hi a hlauhawm thei hle tih hriat tel a ngai a, sorkar hi fimkhur taka a kal a tul a ni. England ramah ringawt pawh khuan, ramdang aṭanga an thing lakluh a natna hrik lo darh avangin Oak leh thing dang dang maktaduai tam tak an kih phah tawh a. Japan rama hnim zâm chi ‘Kudzu’ an tih mai pawh hi buaipui awm tak a ni a, US a kâwlphethà semdarh hna thawktu company-te khuan, he ‘Japan hlo’ in electric semdarhna hrui a bawm tur venna atan, kumtinin dollar maktaduaikhat leh a chanve zu seng ziah a! Burma saphai pawh hi an lakluh tirh ang ngawtin Florida state mipuite khuan a lawm tawh hauh lo, an buaipui nasa hle mai. Keini pawhin Shillong pâr leh Magur sangha te bakah, thil hrang hrang kan châwkluh vangin harsatna kan tâwk ve mêk chu a nih hi.

Ram changkangte chuan an rama thlai/thing leh ran/ramsa lakluh chungchangah hian dan khauh tak tak an siam a. Hetianga dan an siam chhan hi a pawi theihzia an hriat tawh vâng a ni. Bawng tha chi lakluh avanga England leh US-in ran kâ-leh-ke natna (foot and mouth disease) an buaipui nasatzia chu a hria kan awm nualin a rinawm a. Hnim leh thlai bakah thing an châwkluh avanga buaina tâwk a a tirêm tura an beihna a sum an sen tam leh thin ziate, a then phei chu an tihrêm theih loh a nih tak dante an hrereng a. Chuvangin, an fimkhur hle a ni. Keini pawh Myanmar aṭanga vawk kan lâkluh avangin PRRS natna chuan Mizoram a chênchilh mek tawh a ni tih kan hriat vek hi.

Hetiang hi a nih avangin rua leh mau lâkluh chungchangah pawh hian fimkhur taka thil kalpui a fuh ang a. Mizoram chhung khawi laiah emaw chin chhin a, kan ram leilung leh sik leh sa a ngeih dante leh tualto mau/rua a dipdal em tih te thlenga mithiamte’n an zir chian phawt a fuh ang. Hmasâwnna hna kan thawh dawn hrim hrim hian kan rama ngâw leh nungchate nêk lo leh ticherêu lo thei ang bera thawh hi a pawimawh tawh a. Kawng kan sial emaw, tui thá hmanga kâwlphethà siam chhuahna tur kan bun emaw pawh nise, kan ram leilung, ngâw leh nungchà awm sate nêkchêp lo thei ang bera thil kan kalpui hi hnathawh dan changkang a ni tawh hrim hrim a ni. 

Hmanah tawh khan khawvela rua leh mau lama thiamna nei tha a ngaih, International Network for Bamboo and Rattan (INBAR) mithiamte’n Aizawl an rawn tlawh laiin kan lo kâwm ve a. Chutah chuan an mithiamte khan mau aṭanga bamboo board leh ply siamna atan chuan kan mau ngah ber, ‘Mautak’ kan tih (melocana baccifera) hi a tha hle tih uar takin an sawi a. A na hi a panin a chak tha a, a dil a tlem a, hemi avang hian bamboo ply/ board atan chuan duhthusâm a ni an ti mauh mai. Engpawh nise, kan Chief Minister-in a buaipui ramdang mau/raw chi/ tiak hi chu a puitlin hun nghah a, a taka hman tangkai theih chauh tur a nih hmel a, tuna kan mau/rua hausakna hmang tangkâi nghal tur (short term) hian inbuatsaih ila, ramdang mau/ raw tha pawh nakin hun lokal zel tura hlâwkpui lehzual turin (long term) buaipui bawk ila, a hlâwk àwm e. 

Tuna kan mau-raw neih ang ang, a tualto, Siamtu-in kan hman tangkâi tura a dah ang ang hmang tangkâi tur hian lehkhapuan siamchhuahna bun a chi em tihte hi ngaihtuah chiang ila. Panchgram (Cachar) a Hindustan Paper Corporation (HPC)-in ‘Paper Mill’ a din pawh châwmtu kan ni thin a, hetiang lehkhapuan siamna hi Bairabi-ah te khuan din ve ni ta se a hlawk ang em? A tha ang em? tihte pawh zir chian a pawimawh a ni. A lehkhapuan pui pui kan siamchhuah loh pawhin, a her nâwi (pulp/ chips) thleng tal pawhin khawih ta ila a tha pha mai thei e. Chutih rualin mau leh rua hmanga board leh ply leh thil dang dang siam chhuak turin ruahmanna siam a ngai a. Handicrafts lamah pawh kuthnu mâm leh hralh tlâk zawk a siam chhuak thei tura kan puanven kan sawi chhin a ngai dawn a ni.

Mau-rua kan tih mai hi Mizoram dinchhuahna atan a hman theih ngei a rinawm a. Mahse, ruahmanna kan siam thiam a tul ang. Kan tihfuh loh vaih chuan chhiatna thlen thei a ni a, chuvangin thiam leh fimkhur taka kalpui ngai chi a ni. Tuna kan sorkarna chelh mêktu, MNF pawh hi kum 1958 chho vela Mautàm avanga lo ding chhuak kha a ni a. Kum 2006-'07 chho Mautàm avanga sorkarna chelh lai a tla leh ta an nih pawh kha kan hriat reng a ngai ang.