Guest writer
HC Vanlalruata
KAWNG SIAM
Mizorama kawngpui siam tlo lo lutuk leh a kâr a eirûkna inzeh nasat avanga kawngpui siamte hi tlo ta lo leh, chumi nghawng zelah engemaw hunlai phei kha chuan Mizoram pumpui a kawngte a chhe em em vek mai a ni tih thu hi kan ziak fova. A mawhphurtu sorkar (mipui) aiawha kawng enkawltu Public Works Department (PWD) hotute’n an beng-a-rawngah an thun lova, a tak a kawng siamtu contractor-te lah chuan an ring an tikhawng tlat reng mai a nih hi. Thil lawmawm tak pakhat erawh chu, PWD Engineer tlemte, kawng siam ṭha tawk lo a awm ni a sawi a nih a, ngaihven vat leh a hmun a tlawh ching kan lo nei ve ta hlauh hi a ni awm e.
Sorkar hmasa hunlai aṭang tawh khan kawngpui siam vil chung changah leh kawngte ṭha taka siam a nih theihna atan tiin PWD hotute leh Central YMA hruaitute’n April ni 11, 2018 khan inhriatthiamna thuthlung an lo ziak tawh a. Chuti chung chuan engmah thil danglam kan hmu lem lo chu a nih hi. Ningani khan Central YMA hruaitute’n kawngpui siam chungchangah hian chanchinbumite an kawm a.
Chuta an sawi tlangpui chu; hmun hrang hranga kawngpui siam kalpui danah lungawina tur a vang hle a, kawng siam hna thawk tura ‘contract’ hmu, contractor-te’n thawk lovin, contractor hminga hna thawh leh hna hralh a tam a, hemi avang hian a hun bitiam chhunga hna zawh theih loh a tam hle a ni. Hmun tam takah thawh zawh lohva, a laklawh a tawpsan a, sum tam tak sèn thlawn a hlauhawm hle niin an sawi a. Kawng siamna atan a tender chhangtute’n an chhan ang ngei a an thawk lo ṭhin chu, lungchhiatthlak an tih thu CYMA hruaitute chuan an sawi a. Hna hmuh duh a, a tak a thawk ṭha leh duh si lote an dem thu an sawi.
Contractor hnathawh ṭhenkhat an endikna a an thil hmuh zingah hian, hnathawh sawi tur awm mumal si lova hnathawhna tur sum (running bill) la reng an awm tih an sawi a. Thawh zawh hun tur bitiam huna thawk zo lo, hun pawhsei sak fo leh, a hun a an thawh zawh loh avanga a thawhna senso tura ruahman tihdanglam (tihpun) fo chu ṭha an tih loh thu an sawi bawk. An hming lang lovin Minister hlui leh Minister/ MLA ni mekte’n kawng siam hna hi an thawk niin a lang bawk tih an sawi a ni.
Central YMA hruaitute’n chanchinbumite hnena an sawi thar hi thuthar chu a ni lova, Mizo zinga thil hre pha chinin an hriat sa vek leh, a hre chiah lo mipui tam zawk pawhin an rindan sa vek tho a ni. “Mi ramah chuan sum hmangin kawng an siam a, Mizoramah chuan kawng hmangin sum an siam,” ti a an sawi ṭhin hi a dik a; a la dik reng. PWD nen a inhriatthiamna thuthlung an siam anga hetianga a hmun ngei a kan CYMA hruaitute’n, kawng siam dan an endik hi a lawmawm hle a. Hei aia thuk zawk haichhuak a, kawngpui chhe lutuk kan neih ṭhin a a mawhphurtu diktak an puan hun a nghahhlelhawm hle zawk a ni.
Mizoramah hian state puitling kan nih hnu-ah Chief Minister-in PWD an chang deuh char char zel tih kan hre vek a. State sorkar a thuneitu lú berin PWD a enkawl avanga kawngpui ṭha nei tura beiseina erawh chu mipuiin kan nei hranpa-in a lang lo. Sorkar hmasa kum 10 chhung khan kawng chhe lutuk hi chhim leh hmar, chhak leh thlanga sawi huai huai a ni a, kawng chhe siamin hmun hrang hrangah mipui an hnatlang a nih kha. Mahse, kha sorkar khan an tlâk chhan berah chuan zu zawrhna dawr an hawn kha niin an sawi mauh thung.
Tuna kan sorkar hrawn mek hian kawngpui ṭha nei turin ṭan a la viau dawnin a lang a. Mahse, PWD changtu Chief Minister in an sorkar tirh aṭanga vawi tam fe a tlawh hnu pawhin, Assam nena kan inkalpawhna kawngpui National Highway no. 306 (tunhma a NH 54) chu a chhe rei hle a nih kha. Chief Minister-in Assembly house chhung ngei a contractor-te thunun ngam a thil an tih tur thu a sawi kha a tak a a thlen hun a nghahhlelhawm hle a. Tun thleng hi chuan hnungthak inhiahsak tawn boruak avangin, kawng siam hna thawktute leh kan engineer-te hi an la inhau ngai meuh lo chu niin a lang.
Kan sawi fo tawh ṭhin na a, sawi nawn fo a ṭul. India ram state danga an PWD Sub Divisional Officer (SDO) enkawl ang tiat a mihring awmzat ang vel chauh enkawltu atan hian, kan state PWD hi a lianin thawktu an tam em em mai a. Engineer-in-Chief hovin a hnuaiah Chief Engineer rual an awm a, Superintending Engineer, Senior Executive Engineer, Executive Engineer leh bial vawngtu SDO leh an tlukpui hmunpui a awm Assistant Engineer te leh an hnuaia Junior Engineer rualho nen phei chuan, a nghet a thawk officer chin ngawt pawh hi ṭhahnem tham an ni a. Section Assistant te leh pisa lama thawk dangte nen phei chuan department lian tak a ni a, kumtin budget a sum ngah ber zinga tel phak a ni bawk.
Mipuiin an khaikhin fo loh theih loh chu kan kawngpui chhe lutuk leh kan engineer-te in bakah, an thil neih ṭha leh manto lutuk hi a ni a. Kawngpui ṭha siamtu tura kan beisei lai a, chhe taka siamtu kan engineer-te insak a ṭha lutuk hi chuan tu ngaih mah a tiṭha hauh lo reng a ni. PWD hi department lian tak leh budget lian tak ti a kan sawi lai hian, tunhma aṭang tawh a an hna, midang hnena pe (outsource) ṭhin an ni a. Hei hi kalphung ṭha zawka ngaih a nih laiin an hmangsual (abuse) nasa hle tih hi nula sâwnpai, a rai tawh tih lang chhuak anga chiang a ni.
Contractor tan chuan a hna hmuh a thawh zawh hma a; a thawh man pawisa a lak hma poh leh a hlâwk tura ngaih a ni a. Hun lokal zela sum hlutna tlahniam zel tur chhut phei chuan a dik lehzual a ni. Mahse, Kristian deuh hlir awmna Mizoramah hian a hun hma a hna zawh chu sawi loh, a hun bitiam chhunga zawh loh hi a hlâwk tlat mai a. Hna thawh ṭhat aiin thawh ṭhat loh a hlâwk fo bawk tlat mai. Chu lai tak mai chu he Mizote chenna rama thil pawi leh ṭha lo, kan zinga awm tlat reng chu a ni. Kristian state te kan la inti leh nghal a. Zahpuiawmin. Hmanni lawk khan kan ṭhianpa Dina Tlau chuan (ani hi lirthei lian chi nei zinga a phusa pawl a ni a) social media lamah thupuan a nei leh pek a. “Anni (PWD) ho chuan an kawng tlo loh chhan chu motor lian vang a ni an ti a, keini chuan kan motor lian tlo loh chhan chu kawngpui chhia a ni,” a ti a ni. An inpuhtawnna-ah hi chuan a dik an ti dun viau mai thei e. Mizoramah hian truck lian leh ‘ketaminu’ an tih mai avang hian kawngpui a chhia niin kan engineer-te hian an sawi fova, an kawngpui siam tlo loh chhan, a ‘kaikuang’ ber a an puh a ni fo. Mahse, hei hi ngaihtuahna séng, thil chik mite chuan an pawm hauh lo.
Mizoram hi lirthei a lut a, a chhuak leh tih mai loh chu India ram state tam tak anga a hranpa a min paltlang awm miah lohna a ni a, India hmarchhak state zingah pawh a hmâwrtawng, a tawp bera awm a ni. India ram state dang tam tak, entir na’n Assam leh Meghalaya te chu, an state chhunga lut leh chhuak bakah, India ram state dang aṭanga Mizoram leh ṭhenawm state a lut a kir leh tur te’n an paltlang reng mai an ni thung a. Hetiang taka an kawngpui a lirthei tlan a tam chung a kan kawngpui aia kawngpui an nei ṭha zawk hlawm hi chu ngaihtuah chian a ngai viau a ni.
‘Ringlomi’ (sapṭawng chuan unbeliever/ infidel) ti a kan sawi ṭhinte sorkarna leh mihring chenna, an kawngpui siamtu pawh ringlomi vekte’n kawngpui ṭha, kum tam daih an siam theih lai a kan siam ve theih loh chhan hi chu zep tur a awm lo. Sum hmanga kawng siam lova kawng hmanga sum siam tute vang a ni. Hetah hian ram hruaitu aṭanga engineer lian ber ber leh an hnuai a thawk ṭhenkhatte leh kawngsiam hna thawktu contractor-te an tel vek a. (Contractor kan tih hian a ṭul tlat avanga contractor registration hman hawhtirtu hi an tel ve em ka hre chiah lo). Khawtlâng a mi zahawm tak tak vek an ni lawi.
Tunhma aṭanga thil dik tawh lo, engineer-te’n an inrochun chhoh zel, kawngpui ṭha siam aia kawngsialna tur sum hmanga mahni in leh lo leh an chhungkaw tana an inháivur leh chumi atana minister leh contractor-te nena an inzawm dan (nexus) hi kan chhut chah hma loh chuan, kan kawngpui hi engtikah mah a ṭha thut dawn lo. A chhu chat thei chu mipui thlan sorkar a ni a, a bik takin PWD changtu minister leh Chief Minister an ni. Thamna la lo ngam ram hruaitu tak tak kan neih hunah kan kawngpui hi a ṭha tak tak chauh ang.