Guest writer
HC Vanlalruata
Ram ka thlir a: MLA CAR
Assembly inthlanpui a awm a, Assembly hlui thiatin a thar (Assembly pariatna) siam a ni a, MNF sorkar thar lakluh a ni a. Ni rei a la ral hma-in Assembly a thuneitu sang General Purpose Committee (GPC) chuan engmah dang ngaihtuah hma-in MLA-te car leina man pakhat zelin cheng nuai 8 an dawn thin chu tun term aṭang chuan cheng nuai 10 ni turin a rel fel leh nghal ta der mai le. GPC-ah hian Assembly Speaker chu chairman a ni a, Chief Minister a tel a, (Finance Minister telna tur a ni a, CM hian finance a chan avangin a kawp a), parliamentary affairs minister a tel a, Deputy Speaker a tel a, Legislature party pahnih - ZPM leh Congress hruaitute an tel a, Finance committee ni lo Assembly committee hrang hrang chairman-te an tel bawk.
GPC hi party hrang hrang telna a nih avangin thuneihna sang em em mai nei a ni a. Sorkarin a tih ngam chiah loh tur pawh eptu party hruaitu lu berte nen a an remtih tlan a nih miau chuan an tiin thutlukna an siam hmiah hmiah zel mai zawng a ni a. Sorkar thiltih tur ni se inthlahrung leh mipui mitmei ven nat viauna turah pawh inpuhmawh tur bik an awm loh avangin thutlukna hi an siam hmiah zel mai a. A nihna takah chuan GPC hi chu ‘Lal berte lal ber, Lalzahabar’ a ni ringawt mai.
Hman deuhvah kan Assembly Speaker hlui kha speaker hna a chelh tirhin thurâwn ka pe ve e ka ti khanglang a. MLA-te Car leina hi titawp a, MLA te in sakna tur a pung tlemte a sum pûk, an thih ruala rulh zui ngai lo hi siam danglam turin ka ngen ve a. GPC an thutkhawm zawh a min hrilh chu, “I sawi ang kha rawt ka tum a, rawtna ka siam hman lo. Tihtawp chu sawi loh, pun an rawn rawt nghal a, a rawt chak ber ber zingah opposition group leader ho an tel,” tih a ni. Ka chil per kha a uiawm ngawt mai. Silchar pel ve tawh mah ila Budget la pharh ve lo kan lo ni si a!
Kan Minister leh MLA te hlawh tihpun a nih hian a punna a sang thei viau zel a, mipui pawh an phun nasa thin na-in an thu a nih miau avang leh thil danga inlungrual lo thin pawh hlawh leh a behbawm chungchangah hi chuan an lungrual êm thin avangin kan phun lungawi leh mai thin a. Kum 1999 chho vel, khatih laia Assembly Speaker hmalakna a Minister leh MLA hlawh nasa taka tihpun a nih tum khan Speaker khan, “MLA te an eiruk loh na’n, MLA te’n eiru tur a thlêmna an hneh theih na’n” tih ang deuh tawngkam kha a hmang a. Khami avang khan kan Minister leh MLA te kha duhâmna paihthla-in an pámhám lo sawt em tih chu mipuite hian kan hriat ber a rinawm.
Khami tum a kan Minister, Speaker, Deputy Speaker leh MLA te hlawh tihpun zet kha chu sawi zui tham a ni reng a, kan hre chiang tawh lo na-in a punna kha za zela chhut phei chuan sang tak a ni a. Keini aia state hausa zawk tam tak a an MLA te aiin kan MLA te hlawh kha a tam satliah lova, a let li lai te a ni. An zin chhuah miah loh pawha nitin Daily Allowance Rs 350 an han la ngawt mai phei kha chu an hlawh zat tur bituk tih tlinna tur atan a daih tawh ngang lo khuh na’n a phuahchawp a ang hle. Tuna kan Home Minister, khatihlai a Minister of State for Finance leh sum renchem dan daptu committee chairman hova an paih ta kha a lawmawm hle.
Sorkar hnathawk hrang hrangte hlawh hi chu pay commission-in rawtna a siam hnu-ah rei tak chai a chìp zui a ni thin a. Sorkar laipui a an hman tak tak dawn pawhin en chian leh phawt thin a ni. Mizoram sorkarin a hman dawn pawhin Cabinet Sub Committee emaw committee dangin emaw zir chiang nawn lehin a chang phei chuan Mizoram sum dinhmun mil a siam rem leh tihdanglam pawh a awm thin. Hei tak hi sorkar hnathawkte leh Minister/MLA te hlawh chungchanga thil danglam lian pui awm reng chu a ni.
Minister leh MLA te ang lo takin sorkar hnathawkte hi chuan hna an dilin an luhna tur post leh a hlawh zat an hriat bakah an kaisan dan turte, an hlawh pun chhoh dan turte an hre sa riak ruak a. Chumi bakah hna an chawlhsan (pension) hun tur an hria a, a tlangpui thu-in an awmdan tur an hre riak ruak a. Chumi hre chunga hna dil chu an ni hlawm a. An hlawha an la lungawi lo fo nia lang pawh hi an hlawhah an lungawi lo ni lovin midang hlawha lungawi lo, midang kuta sahrang hmu lian mai chauh an ni.
Kan Minister leh MLA te hian an hlawh siam leh pun dawn hian sorkar hnathawkte hi entirna atan leh tehfungah an hmang fo mai a. Hei hi chu zialo ang reng tak a ni. Pension an nei ve ngawt phei hi chu a dik lo tawp. Sorkar hnathawkte anga hna aṭanga chawl an ni lova, mipuiin an hnâwl a an thlan tlin tak loh avanga chawl an ni a, pension an ni lo. MLA hlawh leh a behbâwm an sawiho apiang hian kan MLA-te hian sorkar hnathawkte hlawh zat hi an tehkhin deuh ziah a, a bik takin Chief Secretary hlawh hi an hlawh tehfungah an hmang zing hle a ni.
Hlawh lamah kan peng thui ta lua e. Kan thupui MLA tana car lei chungchang chu i han luh chilh teh ang. Kan ram hruaitute zingah hian lirthei lawm em em leh car man to chhunga chuan kha zahawmna emaw la ti tlat an la kuh túl ni ngei tur a ni – inthlanpui zawh hnu, Assembly thar siam hnu a GPC thutkhawm hmasa ber a thutlukna siam aṭang hian. Mipui rawngbawl tura inzuar leh mipuiin chumi ti tura kan thlante hian rawngbawlna lam ai chuan sum leh pai leh thil danga inhaivur lam an ngai pawimawh leh zawk thin hi a lungchhiatthlâk khawp mai.
GPC thutkhawmna-ah hian tunge thu sawi a, MLA Car leina man cheng nuai 2 zeta tihpun hi tu rawt nge kan hre pha ve hauh lova. “Kawlrit rawt” ringawt erawh zawng a nih a rinawm lova, MLA zingah pawh MLA dangte’n a thu leh hla an ngaihven deuh a ni mah na, rinthu mai phei chu a ni a. Hetianga tu ber emaw rawtna anga MLA car leina man tur tihpun a nih takah hian thil a la kal tha theiin ka hre tlat pek a. VIP Culture tihbo min tiamtu leh MLA car lei chungchangah pawh awmze nei taka an policy puangtu, Congress leh MNF sorkar anga kal lova thil inthlâk thleng min tiamtu ZPM MLA te tal hi chuan car leina man to ho an lak duh loh ngam beisei ta ila.
ZPM hruaitu zing ami Pu Bualhranga’n kum 1999-a MLA hlawh leh pension an tihpun nasat lutuk a duh lohzia leh awm a tih lohzia lantirna atan a khami hun aṭang a tun thlenga MLA pension pung a lak duh loh ang deuh kha ZPM MLA te lakah hi chuan i beisei chhin ila. An inzawrh anga thil inthlâk thleng thlen tur a sorkarna an chang ta lo chung hian an lakah tal hi chuan thil inthlâk thleng (change) i beisei teh ang. VIP Culture tih bona atan hian an lirthei hmalamah pawh anni hi chu MLA tih designation plate tar ve lo turah kan beisei a ni a.
Mipui aiawh tura mipui thlan, mipui rawngbawltu tura thlan chhuahte’n a tha ber leh man to ber ber, mipui mimir aia chungchuang deuh neih an tum a - mipui sum seng leh nghalin. Rawngbawltu aia lal emaw an inti ta tlat reng mai hi a fel hlel lai ber chu a ni a. Democracy ram ni lovin lal lalna, mi tha (nobility/ aristocracy) rorelna hun lai a an nunphung thin kha an la thlah thei lo chu a nih ber âwm hi maw.