HNAM HUMHALH

Synod High School-a kan kal laiin nikhat chu Burma sipai officer Captain Vûta khan kan school-ah Ram Thianghlim (Israel) a fan chanchin a rawn sawi a. Zawhna zawh theih hunah khan kan thianpa pakhatin Israel rama YMA a awm ve leh awm ve loh a zawt a, kan han nui hak nà a ngaihtuah lêt leh chuan a ram fan report petu thusawi nen khan a lo inzawm thuk ve fu mai tih ka ngaihtuah leh hnuhnawh a, tunlaia kan dinhmun nen a inhmeh hle avang ni maw.

Israel ram khu hnamdangin an hnehin an awp fova, an hnam innghahna lungphum pawimawh em em mai, Jerusalem Temple pawh vawithum tihchhiatsak an nih hnu, ram bik mumal nei lova khawvel ramtina an vah darh hnu-a, an ram ni thin a lût khâwm a ram nei satliah ni mai lova, hnam anga damkhawchhuak an ni a. 

Israel/ Juda kan tihte hi khawvel hnam zawng zawng zinga tihduhdah tuar nasa ber an nih loh pawhin pahnihna aia hniam an ni hauh lovang tih tur an ni a. Kum BC 721 a Assyria hovin an hneh a, an awp avanga khawvela an vah darh chiam hnu leh a hnu zela Europe ram hrang hrang, Asia leh America khawmualpui lama an darh hnu khan, Judate ramluah thin chu Palestine (Palestina ram) ram tia hming vuahin an hnam hmêlma lian ber, Arab zingah pawh a filawr ber Palestinian hovin an luahsak a. Indopui pahnihna hun laia Adolf Hitler-a lalna Germany a Nazi sorkarin, Juda mi maktaduai 6 chuang zet a rawt (thah buaih buaih) hnu lawkah Juda hnam hi harh chhuak a, an ramah kir lehin Israel ram ropui leh sorkar ropui tak chu an din leh kha a ni a. 

An ram din thar hual chhuaka awm, Arab ram zawng zawngin an beih rawn pawh a an hneh theih tawh loh chu, ram chak leh khawvela ram thiltithei zingah a lo dingchhuak ta a, an ram zau zawng chu Mizoram tiat vél lek a ni. Synod High School-a kan thianpa zawhna a pawimawh em em chhan ni a ka ngaihtuah chhuah tak chu tun hunah hian YMA hian “Ram leh Hnam Humhalh Kum” hi an puang nawn awn awn mai a, Israel/ Juda hnamte khuan YMA (emaw a tlukpui emaw) neiin leh Ram leh Hnam Humhalh Kum hi an puang ve em? Chutianga an puan ve thin avang chuan an hnam khu an humhalh em ni lo ni? He zawhna hi ka thinlungah a inthum-rawn tlut tlut zu ni a! 
Ram leh hnam humhalhna hi khawi lai tak (eng lai takah) hian nge awm ang aw tih kan ngaihtuah ve thinin a rinawm. Khawvela hnam tam tak an ral tawh hnu a, an tam em vang pawh ni lova hnam hrang hrang, chutah pawh an aia tam daih zawkte kârcheh a damkhawchhuak a an hnam humhalh tlatte hian engtinnge an tih bik chu le? ‘Ram leh Hnam Humhalh kumpuan’ erawh chu an neih ngai a rinawm ve lem lova, a chhan chu khawvel chanchin emaw an hnam chanchin (history) emaw han chhiar hian ‘kum puan hawnna inkhâwm’ tih lam chu a lang lem tlat lo. Eng hnam mai pawh hian hnam dang ngaihtheih lohna (xenophobic sentiment) hi chu an nei theuh mai a, langsar tak leh mualpho taka puang ngai lem lo ho hi an tlovin an hnam an humhalh tha zawkin a hriat tlat zu nia. 

Kan naupan’ lai a an sawi lar tak pakhat chu, Aizawla sumdawng hausa tak pakhat hian Silchar-ah dâwr a zu hawng a. Tuma’n dâwr loh tur an ti miah lova, vaiho zawng zawng khan ngawi renga dâwr lovin, an vai puite dâwr ami an lei zel mai niin an sawi thin. Rual-û te sawi dan ka la hriat reng danah kha chuan, an YMA branch-te khan ‘fresher social’ velah te khan Mizopa dâwr ami engmah lei sak lo tur tia infuihna hun an nei thin hranpa lova, Mizo sumdawng dâwra thil lei lo tura kum puan phei chu an nei lem lova. An thinlungah zawk khan a inphum a ni mai thei. A nih loh vek pawhin Mizo sumdawngpa khan a dâwra a thil zawrh kha dâwr dangte aiin a titlâwm bik lo a ni mai thei bawk. 
YMA-in ‘Ram leh Hnam Humhalh’ kum a puang nawn awn awn leh, chumi atana ruihhlo do a ngai pawimawh em em hi sawisêl ngawt theih chu a ni lovang. Kan ramin ruihhlo avanga harsatna a tawh hi a namên lo tawh em a, râlpui phiara phiar a ngai nia hriatna hi a nasa tawh a ni. Chutih lai chuan ruihhlo ti ve lo, ruihhlo tite aia tam zawk daih kan ram thalai rual hi engtin nge kan buaipui anga, kan kaihhruai (motivate) ang tih hi ngaihtuah tel ngai em em zawk chu a ni. Mizo thalaite hian hnathawh kan tum loh chuan ruihhlo buaipui hauh lo pawhin, he hnam hi humhalh theih a ni lovang. Taksa chaklo zawk leh tunlai thiamna zir chhuak ve lo, tar hlirin hna an thawh a, thalai chak zawk leh thiamna sâng zawkte’n hnathawh nachâng an hriat loh chuan, he hnam hian rei a daih lovng tih hi inzirtir tur pawimawh em em a ni.

Ram ei leh bar kalphung (economic law)-a ‘demand and supply’ pawimawhzia kan hre vek. Mizote’n in lama awmpui tur (domestic help) kan lâkin tunhma, Burma (Myanmar) buai nasat lai khan kan Chin unaute leh Kâwl mite thlengin awmpui atan kan la deuh vek a. An ram boruak a zia-awm hnu-a an kir chhoh duak takah kha chuan, Bru hnamte leh kan state thenawma zo hnahthlâk tam tak kan chawlut leh mai a ni. Kan thalai leh pavalái hnathawk lova awm huai huaite hian cement mistiri hna hi thiam suau suau-in, vaiho hnathawh danphung (work culture) angin an hna kalpui bawk sela, kan thenawm Hailakandi, Karimganj leh Cachar district aṭanga lokalte hi Eid ni-ah Aizawlah bungbu a tawngtai tur sing tél kan nei lovang. Chutiang bawkin bungraw thiar veltu (mutia/ coolie) pawh. 

Kan hnam nun leh ziarângah chiangin kan vawn ngheh a ngai. Juda hote khu an hnam leh sakhaw nun a inzawm nghet tlat a, enganga hlá ramah pawh kal sela, Jerusalem lam ni a an hriat lam hawi a tawngtai thulh ngai lova, an hnam nunphung an thlauthla ngai hek lo. Hnam leh sakhaw inkawp kawngah chuan Juda-te nen kan inang lo tawp mai a, mahse, kan hnam nunphung leh ziarâng kan bosàl lutuk leh kan hnam tawng ngei mai kan mausam tak hnu hian pawi kan khawih thui hle tawh a. Mahni ram zirna-in ngei a mahni hnam tawnga tawng phal loh, a tawng apiang hrem thin hnam hi an awm ve a rinawm lem lova, hei hi chu hnam humhalhna kawng hawi lo, hnam boral zia dik tak a ni. Mizotawng emaw Luseitawng emaw Duhlian emaw, a hming chu engpawh nise, rêl chawlhhmunah te, thlawhna tumhmun leh khawvel khawpui lianah te a hmanna a tam lo em mai a, Mizoramah hi chuan hman phal hram hram ila, a dik thei ang bera hmang turin inzirtir i uar bawk teh ang u.

Chhungkua pawh an indo chuan an ral thin tih a ni a, Zofate hi kan tanrual loh phawt chuan kan inhumhalh ngai lovang. Tun dinhmunah hian Mizorama awm ve lo, Myanmar, Manipur leh hmun danga awmte hi kan hmu-mawh em em mai a. College kan kal ve laia Hmar tawng, Kuki tawng a hman avanga kan khawdang se hmuh hu thin leh kan tawng khum danin kan inpumkhatna a khawih chhiat theih dan kan sawi thin a, tunah hi chuan social media lamah engmah hre si lo, mâwl si, intifing bawk site hian pawi an va khawih nasa tawh em! A sengkhâwm lam aia a lengdarh zawnga kan chêt chhúng chuan, he hnam hi kan humhalh ngai lovang.

Mizoram pâwn chauh a ni nem! “Kan véng/khaw tlangval ruang an véng/khuaah an hmu,” tiin kha khua/véng mite kha rawt chimih a, an khua/véng pawh hal fai vek mai tur tih kha a chhan tha tawk a ni nghal mai a. Chu chu kan Mizo pui, kan Kristian puite vek awmna khua/véng kha zu nia; a va râpthlak em! Tunlaia Aizawl veng langsâr pahnih Aizawl Municipal Corporation hnuaia awm tawh – Chanmari leh Zarkawt véngte an véng ram chin tih thu mai mai a an inchemhar dan han chhiar hi chuan, Mamit khua leh khilama Zofate khawpui, Tahan (Myanmar) inkâra zofate insuihkhâwm leh, inpumkhatna atan a thawh tur tamzia chu kan hrethiam mai ang chu. Mahni mimal chapona (ego) leh véng/khuate tan tuk maitu nihna ropuizia kan la chawisan chhûng hi chuan kan heti reng ang tih ka sawi ngam.

Khawvel tunhma chanchin kan chhiar chuan, thawkrim lova nuamchen hnam chu an ral thin. Chuvangin thawhrim hi ram leh hnam humhalhna pawimawh tak a ni. Sorkar hna leh mimal hna pawh ti vel mai mai, a nuam chin chauhva thawk hnam kan nih a, kan sakhua leh hnam nunphung pawh tih tak takna tel lova hlimhlawp, zai leh lam mai maia hun kan hman chuan hnam ral tur kan ni ang. Hnam inngeih leh inpumkhat, hnam taima leh thawkrim, hnam lemchang lova a taka nung kan nih phawt chuan, a kum ang zawngin puang nawn fo lo mah ila kan hnam hi kan humhalh ngei ngei ang a, kan dingchhuak ang.